कंसाने पहारा ठेवला तरी कृष्ण जन्माला आलाच… औरंगजेबाने कैद केली तरी शिवराय निसटलेच! दोन युगांनी दिला एकच संदेश, अन्याय कितीही मोठा असला तरी अंत निश्चित

मथुरेच्या कारागृहात कंसाने पहारा कडक केला होता. देवकी आणि वसुदेव कैदेत होते. कंसाला भीती होती एका अशा बालकाची, ज्याचा जन्मच त्याच्या अंताची सुरुवात करणार होता. म्हणून त्याने बंद दरवाजे केले, पहारे लावले आणि नियतीला रोखण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला.

छावा डिजिटल न्यूज पोर्टल | सचिन मयेकर — दि. 0५ सप्टेंबर २०२६

पण नियतीला कोण रोखणार? मध्यरात्री कृष्णाचा जन्म झाला. कारागृहात अंधार होता, बाहेर कंसाची सत्ता होती आणि प्रत्येक दिशेला पहारा होता. तरीही वसुदेवांनी बालकृष्णाला टोपलीत घेतले आणि त्या बंदिवासातून बाहेर पडले. यमुनेला पूर आला होता, रात्र काळोखी होती, संकटे असंख्य होती; पण कृष्ण गोकुळात पोहोचलाच. कंसाला वाटत होते की कृष्णाला कैद करून त्याचे भविष्य बदलता येईल. पण पुढे काय झाले, हे इतिहास नाही तर भक्तीच्या प्रत्येक कथेत आजही जिवंत आहे. कृष्ण मोठा झाला आणि अखेर कंसाच्या अत्याचाराचा अंत झाला. काळ पुढे सरकला. युग बदलले. पण इतिहासाने पुन्हा एकदा असाच प्रसंग पाहिला. या वेळी मथुरेचे कारागृह नव्हते. ठिकाण होते आग्रा. समोर होता मुघल साम्राज्याचा बादशहा औरंगजेब. आणि नजरकैदेत होते हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांच्यासोबत संभाजीराजे. औरंगजेबाला वाटले होते की शिवाजी महाराजांना आग्र्यात रोखले म्हणजे त्यांच्या स्वराज्याच्या ध्यासाला लगाम घालता येईल. महाराजांच्या प्रत्येक हालचालीवर नजर ठेवण्यात आली. पहारा कडक करण्यात आला. बाहेर पडण्याचे मार्ग बंद करण्यात आले. पण औरंगजेबाने एक गोष्ट लक्षात घेतली नव्हती. त्याने शिवाजी महाराजांना कैद केले होते, त्यांच्या बुद्धीला नाही. महाराजांनी परिस्थितीचा बारकाईने अभ्यास सुरू केला. पहारेकऱ्यांची मानसिकता ओळखली. आजारपणाचे कारण पुढे केले आणि साधू, फकीर तसेच ब्राह्मणांना मिठाई व फळांच्या टोपल्या पाठवण्याचा क्रम सुरू झाला. सुरुवातीला प्रत्येक टोपली तपासली जात होती. नंतर तपासणी सैल झाली. महाराज योग्य क्षणाची वाट पाहत होते. आणि अखेर तो क्षण आला. १७ ऑगस्ट १६६६ रोजी शिवाजी महाराज आणि संभाजीराजे आग्र्याच्या नजरकैदेतून निसटले. ज्या आग्र्यात मुघल सत्तेचा कडक पहारा होता, तिथून स्वराज्याचा राजा बाहेर पडला होता. ही घटना केवळ सुटका नव्हती. हा औरंगजेबाच्या सामर्थ्यावर बुद्धीने मिळवलेला विजय होता. मथुरेत कंसाने कृष्णाला रोखण्याचा प्रयत्न केला होता. आग्र्यात औरंगजेबाने शिवाजी महाराजांना रोखण्याचा प्रयत्न केला. कृष्ण कारागृहातून बाहेर पडला. शिवराय नजरकैदेतून बाहेर पडले. कृष्णाच्या कथेत कंसाचा अंत झाला. शिवरायांच्या कथेत औरंगजेबाच्या मनसुब्यांना जबर धक्का बसला. दोन्ही घटना एकसारख्या नाहीत. एक धार्मिक आणि पौराणिक परंपरेतील कथा आहे, तर दुसरी इतिहासातील नोंदलेली घटना आहे. मात्र या दोन्ही प्रसंगांकडे पाहताना एक समान विचार मनाला भिडतो. सत्तेच्या बळावर शरीराला कैद करता येते, पण ध्येयाला नाही. कंसाकडे सत्ता होती, पण कृष्णाला रोखण्याची ताकद नव्हती. औरंगजेबाकडे विशाल साम्राज्य होते, पण शिवरायांच्या स्वराज्याच्या स्वप्नाला कैद करण्याची ताकद नव्हती. म्हणूनच कृष्ण जन्माची कथा आजही आपल्याला आशा देते आणि शिवरायांची आग्रा सुटका धैर्य शिकवते. कृष्णाने कंसाच्या अत्याचाराचा अंत केला. शिवरायांनी स्वराज्याचा झेंडा अधिक उंच केला. एका कथेत देवकीच्या कारागृहातून प्रकाश बाहेर पडला. दुसऱ्या कथेत आग्र्याच्या नजरकैदेतून स्वराज्याची जिद्द बाहेर पडली.म्हणूनच या दोन कथांचा खरा अर्थ केवळ योगायोगात शोधण्यापेक्षा त्यांच्या संदेशात शोधला पाहिजे. अंधार कितीही गडद असला तरी प्रकाश जन्माला येतो. पहारा कितीही कडक असला तरी ध्येयवान माणूस मार्ग शोधतो. सत्ता कितीही मोठी असली तरी अन्याय कायमचा टिकत नाही. कृष्ण जन्मला म्हणून कंसाचा अंत झाला. शिवराय निसटले म्हणून स्वराज्याचा प्रवास थांबला नाही. आणि म्हणूनच आजही कृष्णाचे नाव घेताना भक्ती जागी होते, तर शिवरायांचे नाव घेताना छाती अभिमानाने भरून येते. दोन वेगवेगळी युगे, दोन वेगळे प्रसंग, दोन वेगळ्या कथा; पण मनाला भिडणारा संदेश एकच. अन्यायाच्या भिंती कितीही उंच असल्या तरी सत्य, धैर्य आणि ध्येय यांच्यासमोर त्या अखेर कोसळतातच. जय श्रीकृष्ण. जय भवानी, जय शिवराय.