सण आलेत… पण महागाईने स्वयंपाकघरात पेटवली चिंता! राखीच्या धाग्यात प्रेम, जन्माष्टमीच्या प्रसादात गोडवा आणि गणरायाच्या नैवेद्यात भक्ती… पण या सगळ्याचा खर्च भागवताना सामान्य माणसाच्या खिशाला बसतोय महागाईचा चटका

छावा विशेष संपादकीय

नारळी पौर्णिमा झाली… आज रक्षाबंधनाचा पवित्र सण… पुढे जन्माष्टमीची चाहूल आणि त्यानंतर लाडक्या गणरायाचे आगमन. महाराष्ट्रात सणांचा उत्साह आता शिगेला पोहोचणार आहे. घराघरांत साफसफाई, पूजा, नैवेद्य, गोडधोड, पाहुणचार आणि खरेदीची लगबग सुरू आहे. पण या आनंदाच्या वातावरणात एक प्रश्न मात्र सर्वसामान्य कुटुंबाच्या मनात घर करून बसला आहे “सण साजरे करायचे तरी किती खर्च करून?” कारण सण म्हणजे फक्त देवाची पूजा नाही. सण म्हणजे घरातील स्वयंपाकघरही भरलेले असणे. बहिणीसाठी गोडधोड करणे, पाहुण्यांसाठी चहा-नाश्ता ठेवणे, देवाला नैवेद्य दाखवणे, मुलांसाठी आवडीचे पदार्थ करणे आणि सणासाठी स्वतःसकट मुलाबाळाना कपडे घेणे.घरात दोन घास आनंदाने खाणे. मात्र याच स्वयंपाकघरातील अनेक वस्तूंच्या व कपड्यांच्या किंमतींनी सामान्य कुटुंबाचे बजेट विस्कटायला सुरुवात केली आहे. साखर महागली… कांदा महागला… खाद्यतेलाच्या किमतीचा दबाव आहे… काही डाळींच्या दरातही चढ-उतार आहेत. त्यात दूध, तांदूळ, गहू, पीठ, रवा, बेसन, खोबरे, गूळ, मसाले आणि इतर किराणा वस्तूंचा खर्च वेगळाच अर्थात प्रत्येक वस्तू महागली आहे असे सरसकट म्हणणे योग्य नाही. सरकारी आकडेवारीनुसार काही डाळींचे दर तुलनेने स्थिर आहेत किंवा काहींच्या दरात घटही दिसते. मात्र ग्राहकाच्या एकूण स्वयंपाकघराच्या टोपलीवरचा खर्च अनेक वस्तूंच्या वाढलेल्या दरामुळे वाढतोय, ही चिंता खरी आहे. 28 ऑगस्टच्या उपलब्ध आकडेवारीत रोजच्या किमतींवर नजर ठेवलेल्या वस्तूंपैकी एक-तृतीयांशपेक्षा जास्त वस्तूंमध्ये वर्षभराच्या तुलनेत 6 टक्क्यांपेक्षा जास्त वाढ नोंदली गेल्याचे वृत्त आहे.

साखरेचा गोडवा इतका महाग का?

साखरेच्या बाबतीत तर गेल्या काही आठवड्यांत मोठी उलथापालथ झाली. 20 जुलैला सुमारे 48 रुपये किलो असलेला अखिल भारतीय सरासरी किरकोळ दर 26 ऑगस्टला 65.05 रुपये किलोवर पोहोचला. सणासुदीची वाढती मागणी, पुरवठ्याबाबतची चिंता आणि बाजारातील सट्टेबाज खरेदी यांसारख्या कारणांचा या वाढीशी संबंध असल्याचे अहवालांत नमूद झाले आहे. मात्र याचवेळी सरकारने हस्तक्षेप केला आहे. केंद्राने 10 लाख टन कच्च्या साखरेच्या शुल्कमुक्त आयातीला परवानगी दिली, साठेबाजी रोखण्यासाठी उपाय केले आणि त्यानंतर साखरेचे एक्स-मिल दर अलीकडच्या उच्चांकापेक्षा जवळपास 20 टक्क्यांनी खाली आल्याचे वृत्त आहे. म्हणजेच परिस्थिती आता एका नव्या प्रश्नासमोर उभी आहे. घाऊक बाजारात भाव खाली येत असतील, तर त्याचा फायदा सामान्य ग्राहकाच्या किराणा पिशवीपर्यंत कधी पोहोचणार? कारण सामान्य माणसाला एक्स-मिल दर माहीत नसतो. त्याला दुकानात किलो साखर कितीला मिळते, एवढेच माहीत असते.

कांद्यानेही डोळ्यात पाणी आणले

साखरेच्या गोडव्याबरोबर कांद्यानेही सामान्यांच्या डोळ्यात पाणी आणले आहे. कांद्याचे किरकोळ दर काही बाजारांत 60 रुपयांच्या आसपास पोहोचल्याचे अहवाल आहेत. गेल्या काही महिन्यांत दरात मोठी वाढ झाली आहे. यामागे नवीन कांद्याच्या आवकेतील विलंब, हवामानाचा परिणाम, साठवलेल्या कांद्याच्या गुणवत्तेची समस्या आणि पुरवठा साखळीतील अडचणी अशी विविध कारणे सांगितली जात आहेत. महत्त्वाचे म्हणजे सरकारनेही याची दखल घेतली आहे. केंद्राने बफर स्टॉकमधील कांदा बाजारात आणण्यास सुरुवात केली असून दिल्लीमध्ये 35 रुपये किलो दराने विक्री सुरू केली आहे. महाराष्ट्रातून दिल्लीला 453 टनांहून अधिक कांदा ‘कांदा एक्स्प्रेस’ने पाठवण्यात आला आहे. म्हणजेच सरकारही मान्य करते की ग्राहकाला दिलासा देण्यासाठी बाजारात हस्तक्षेप करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

पण मग सवाल आहे

हा दिलासा दिल्लीपुरता राहणार की महाराष्ट्रातील सामान्य ग्राहकाच्या स्वयंपाकघरापर्यंतही पोहोचणार? दुकानदार दोषीच असेल असे नाही; मग दोष कुठे शोधायचा? इथे एक गोष्ट स्पष्ट करणे गरजेचे आहे. महागाईचा फटका बसला म्हणून प्रत्येक किराणा दुकानदाराला दोष देणे चुकीचे आहे. दुकानदारालाही माल महागात मिळत असेल, तर तोही बाजारातील त्याच साखळीचा एक भाग आहे. म्हणून प्रश्न एखाद्या दुकानदाराविरोधात नसून संपूर्ण पुरवठा व्यवस्थेविरोधात आहे. शेतातून माल निघतो… तो बाजारात येतो… घाऊक व्यापारी, वाहतूक, साठवणूक, प्रक्रिया आणि किरकोळ विक्री अशा अनेक टप्प्यांतून तो ग्राहकापर्यंत पोहोचतो. या प्रत्येक टप्प्यावर दर कसा बदलतो? शेतकऱ्याला किती? घाऊक बाजारात किती? किरकोळ बाजारात किती? आणि अंतिम ग्राहक किती मोजतो? या प्रश्नांची पारदर्शक उत्तरे मिळाली पाहिजेत. साठेबाजी होत असेल तर कारवाई झाली पाहिजे. कृत्रिम टंचाई निर्माण केली जात असेल तर ती मोडून काढली पाहिजे. बाजारात पुरेसा माल असूनही किरकोळ ग्राहकाला अवाजवी दर द्यावा लागत असेल तर प्रशासनाने त्याची कारणमीमांसा केली पाहिजे. कारण महागाईचा आकडा कागदावर नसतो… तो थेट स्वयंपाकघरात उतरतो. गृहिणी महिन्याचा किराणा लिहिताना त्याचा अनुभव घेते. काल 2 किलो साखरेसाठी जितके पैसे लागायचे, आज त्याच पैशात कमी साखर घ्यावी लागते. काल कांदा मोकळेपणाने घेतला जायचा, आज किलो घेतानाही विचार करावा लागतो. डाळीचा दर पाहून स्वयंपाकाचे प्रमाण बदलते. तेलाची बाटली संपण्यापूर्वी पुढच्या पगाराची तारीख पाहावी लागते. आणि मग सण आला की खर्च आणखी वाढतो. हीच खरी महागाई आहे. ती केवळ अर्थशास्त्राच्या पुस्तकातील टक्केवारी नाही. ती आईच्या हातातील किराणा यादी आहे. ती वडिलांच्या पगाराचे महिनाअखेरीचे गणित आहे. ती गृहिणीची “हे घेऊ की ते सोडू?” अशी सुरू असलेली कसरत आहे. आणि ती मुलांच्या सणाच्या अपेक्षांवरही परिणाम करते. सणांची मालिका समोर आहे. नारळी पौर्णिमा झाली. रक्षाबंधन आज घराघरात साजरे होत आहे. पुढे जन्माष्टमी आहे. आणि त्यानंतर गणपती बाप्पा घरोघरी येणार आहेत. गणपती म्हणजे मोदक. गणपती म्हणजे प्रसाद. गणपती म्हणजे पाहुणचार. गणपती म्हणजे घरातला आनंद. पण मोदकासाठी लागणारे साहित्य, प्रसादासाठी लागणारी साखर-गूळ, स्वयंपाकासाठी लागणारे तेल, डाळी, पीठ, खोबरे, दूध आणि इतर किराणा वस्तू यांचा खर्च वाढला तर सामान्य कुटुंबाने सणाचा आनंद कसा टिकवायचा? देवासाठी नैवेद्य करताना घरच्या बजेटचा बळी देण्याची वेळ येऊ नये.सण हा श्रीमंतांचा मक्तेदारीचा विषय नाही. तो गरीबाचा आहे. तो मध्यमवर्गीयाचा आहे. तो शेतकऱ्याचा आहे. तो कामगाराचा आहे. तो रोजंदारीवर जगणाऱ्या कुटुंबाचा आहे. प्रत्येक घराला सण साजरा करण्याचा समान हक्क आहे.

सरकारची जबाबदारी नेमकी इथेच सुरू होते

दरवाढीमागे हवामान, उत्पादन, मागणी, पुरवठा, वाहतूक, जागतिक बाजार किंवा इतर अनेक कारणे असू शकतात. पण सामान्य ग्राहकाला कारणांपेक्षा दिलासा हवा असतो. सरकारने साखरेबाबत आयात, साठा नियंत्रण आणि बाजारातील हस्तक्षेपाचे निर्णय घेतले आहेत. कांद्याबाबत बफर स्टॉक बाजारात आणला जात आहे. हे उपाय स्वागतार्ह आहेत.पण प्रश्न एवढाच या उपायांचा परिणाम सामान्य माणसाच्या घरच्या बजेटवर कधी दिसणार? घाऊक बाजारातील भाव खाली येत असताना किरकोळ ग्राहकाला त्याचा फायदा मिळतोय का? सरकारी बफरमधून स्वस्त माल निघत असताना तो सर्वसामान्यांपर्यंत किती प्रमाणात पोहोचतोय? साठेबाजीविरोधातील कारवाई किती प्रभावी आहे? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे सणासुदीच्या काळात ग्राहकाच्या खिशावर अनाठायी भार पडत नाही ना, याची प्रशासनाकडून पुरेशी तपासणी होतेय का? हे प्रश्न विचारणे म्हणजे सरकारविरोधी राजकारण नव्हे. हे ग्राहकाच्या हक्कासाठी विचारलेले प्रश्न आहेत. सणांचा आनंद बाजारभावाच्या तक्त्यावर ठरू नये.आज भाऊ बहिणीच्या हातावर राखी बांधेल. बहिण भावाला ओवाळेल. घरात गोडधोड होईल. देवापुढे नैवेद्य ठेवला जाईल. उद्या कृष्णजन्माष्टमीला प्रसाद होईल. आणि काही दिवसांत गणरायाच्या आगमनाने संपूर्ण महाराष्ट्र भक्तिमय होईल. या सगळ्या उत्सवात एकच गोष्ट हरवता कामा नये सामान्य माणसाचा आनंद. महागाई असणारच, बाजारात चढ-उतार होणारच, उत्पादन आणि पुरवठ्याच्या अडचणी येणारच. पण त्या प्रत्येक अडचणीचा अंतिम भार सामान्य ग्राहकाच्या खांद्यावरच पडत राहिला, तर प्रश्न विचारायलाच हवा. कारण सामान्य माणूस सण साजरा करण्यासाठी उधळपट्टी मागत नाही… त्याला फक्त आपल्या कष्टाच्या पैशात आपल्या घरात आनंदाचा दिवा लावता यावा, एवढीच अपेक्षा आहे. त्याला बहिणीला राखी बांधताना पैशाचा विचार करायचा नाही. त्याला जन्माष्टमीला मुलांसाठी प्रसाद करताना बजेट मोजायचे नाही. त्याला गणपतीच्या नैवेद्याला साखर किती लागेल यापेक्षा बाप्पाच्या आगमनाचा आनंद अनुभवायचा आहे. म्हणूनच आजचा सवाल दुकानदाराला नाही… संपूर्ण व्यवस्थेला आहे.शेतकऱ्याला योग्य भाव, व्यापाऱ्याला योग्य व्यवहार आणि ग्राहकाला वाजवी किंमत—हे संतुलन साधणार कोण? साखरेचा भाव घाऊक बाजारात खाली येत असेल तर त्याचा गोडवा किरकोळ ग्राहकाच्या घरापर्यंत कधी पोहोचणार? कांद्याचा बफर स्टॉक असूनही ग्राहकाला महाग कांदा का घ्यावा लागतो? सणासुदीच्या काळात आवश्यक वस्तूंच्या पुरवठ्यावर प्रशासनाचे पुरेसे नियंत्रण आहे का? हे प्रश्न आज विचारले नाहीत तर उद्या गणपतीच्या आरतीतही महागाईची चिंता डोकावेल.

सण थांबणार नाहीत.परंपरा थांबणार नाही. भक्ती थांबणार नाही. पण महागाईने सामान्य माणसाच्या सणातील आनंद कमी होता कामा नये.कारण… राखीचा धागा नातं जोडतो, जन्माष्टमी श्रद्धा जोडते आणि गणपती मनं जोडतो; पण महागाई जर घरचं बजेट तोडत असेल, तर त्या महागाईला आळा घालण्याची जबाबदारीही व्यवस्थेचीच आहे.सण साजरे करायचे आहेत…सण साजरे करायचे आहेत… काटकसर करत रडत नाही.सण साजरे करायचे आहेत… तर सामान्य माणसाच्या खिशालाही थोडा श्वास द्या. कारण बाप्पाच्या नैवेद्यात गोडवा हवा… पण तो गोडवा सामान्यांच्या डोळ्यात पाणी आणून मिळता कामा नये.

छावा संपादकीय