छावा filmfare शुक्रवार विशेष — वयाच्या साठाव्या वर्षीही डबल समरसॉल्ट… आणि वयाच्या नव्वदीपर्यंत जिद्दीने जगले… रेवदंड्याच्या मातीत घडलेलं एक अद्भुत व्यक्तिमत्त्व म्हणजे दामले सर

छावा Filmfare शुक्रवार विशेष सचिन मयेकर

काही माणसं काळाच्या पडद्याआड जातात, पण त्यांचं कर्तृत्व काळाच्या पलीकडे जिवंत राहतं. रेवदंड्याच्या मातीत अशाच एका विलक्षण व्यक्तिमत्त्वाने जवळपास संपूर्ण आयुष्य घडवलं. शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांना शिकवलं, खेळाडू म्हणून त्यांना मैदानावर उतरवलं, संस्कृत, इंग्रजी आणि गणिताची गोडी लावली, स्वतःच्या आयुष्यात शिस्त आणि व्यायाम जपला आणि शेकडो विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला दिशा दिली. हे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे तीर्थरूप सखाराम कृष्ण दामले सर. त्यांची नात अंजली पाटणकर यांच्या आठवणींतून उलगडणारा हा जीवनप्रवास म्हणजे केवळ एका आजोबांची आठवण नाही, तर रेवदंड्याच्या शैक्षणिक आणि सामाजिक इतिहासातील एका काळाचं जिवंत पान आहे.

९ मे १८९९… एका असामान्य प्रवासाची सुरुवात सखाराम कृष्ण दामले यांचा जन्म ९ मे १८९९ रोजी झाला. सात अपत्यांपैकी ते सर्वांत धाकटे. त्यांना सहा बहिणी होत्या. अतिशय लहान वयातच वडिलांचं छत्र हरपलं. त्यामुळे त्यांच्या सुरुवातीच्या शिक्षणाची जबाबदारी नाशिकमध्ये राहणाऱ्या भगिनीने घेतली. परिस्थिती कठीण होती, पण त्यांच्यात शिकण्याची भूक मोठी होती. इंग्रजी, संस्कृत, गणित यांसारख्या विषयांची त्यांना विलक्षण आवड होती. त्याचबरोबर शरीरसौष्ठव, व्यायाम आणि खेळ यांच्याविषयीही त्यांना तितकाच उत्साह होता. रेवदंडा शाळेत शिक्षक झाले आणि विद्यार्थ्यांच्या हृदयात घर केलं तरुण वयातच त्यांनी रेवदंडा शाळेत नोकरी स्वीकारली. दामले सरांचा स्वभाव शिस्तप्रिय आणि काहीसा शीघ्रकोपी होता. व्याकरणातील चूक त्यांना अजिबात सहन होत नसे. संस्कृतची धातुरूपे त्यांच्या जिभेवर सहज असत आणि गणित हा त्यांचा विशेष आवडीचा विषय. विद्यार्थ्यांवर त्यांची जरब होती, पण त्या जरबीमागे विद्यार्थ्याला घडवण्याची तळमळ होती. शाळेची वेळ संपल्यानंतरही त्यांचं काम संपत नसे. ते शिकवणीचे वर्ग घेत आणि अत्यंत कमी शुल्कात विद्यार्थ्यांना शिकवत. पालकांचा त्यांच्यावर एवढा विश्वास होता की, “दामले सरांनी मुलाला रागावलं तरी चालेल, पण त्याला नीट शिकवलं पाहिजे,” असा विश्वास पालकांच्या मनात होता. आजच्या काळात शिक्षक आणि विद्यार्थी यांचं नातं अनेकदा केवळ अभ्यासापुरतं मर्यादित होतं. पण दामले सरांसाठी विद्यार्थी म्हणजे त्यांची जबाबदारी होती. फक्त पुस्तकं नाहीत, मैदानही शिकवलं दामले सरांचा शिक्षणाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन व्यापक होता. त्यांच्या मते मुलांनी केवळ अभ्यासात हुशार असून चालत नाही, तर शरीरानेही सक्षम असलं पाहिजे. मल्लखांब, खो-खो अशा खेळांमध्ये ते विद्यार्थ्यांना घेऊन जात. स्पर्धेत मुलांनी जिंकावं यासाठी ते सर्वतोपरी प्रयत्न करत. शिक्षण म्हणजे फक्त पुस्तकातलं ज्ञान नाही, तर शरीर, मन आणि बुद्धी यांचा विकास. अशीच जणू त्यांची जीवनपद्धती होती. पोहोण्याची भीती? दामले सरांच्या शब्दकोशात नव्हती सर्व मुलांना पोहता आलं पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह होता. पण फक्त सांगून ते थांबत नसत ते स्वतः प्रथम विहिरीत उडी मारत आणि त्यानंतर मुलांना खुणेने उडी मारायला लावत. त्यांच्या स्वतःच्या पाचही मुलांनाही यातून सूट नव्हती. शिस्त स्वतःपासून सुरू करणारा शिक्षक कसा असतो, याचं हे उत्तम उदाहरण होतं. आणि त्यांच्या शारीरिक तंदुरुस्तीची कल्पना एका गोष्टीवरून येते. वयाच्या साठाव्या वर्षीही ते मैदानावर डबल समरसॉल्ट मारू शकत होते. आजच्या पिढीला हे ऐकून कदाचित आश्चर्य वाटेल, पण दामले सरांसाठी शरीराची ताकद ही आयुष्यभराची साधना होती. घर, बाग, जनावरं आणि कष्ट… आयुष्याशी त्यांचं नातं जमिनीशी जोडलेलं होतं दामले सर केवळ शिक्षक नव्हते. स्वतःच्या घराच्या बांधकामातही त्यांचा सहभाग होता. घरामागची नारळी-पोफळीची बाग त्यांच्यासाठी जणू सर्वस्व होती. ते त्या बागेत स्वतः राबत. शेतकाम, जनावरांची देखभाल, बैल आणणे आणि त्यांना रिंगणात बांधणे, गाई-म्हशींचं दूध काढणे, त्यांची स्वच्छता करणे अशी अनेक कामं ते आवडीने करत. शिक्षक असूनही श्रमाची लाज नाही आणि कामाची कमीपणा नाही, हे त्यांनी आपल्या जगण्यातून दाखवलं. वयाच्या साठीनंतर आहारात बदल… नव्वदीपर्यंत साधं आणि शिस्तबद्ध जीवन त्यांच्या जीवनशैलीतील एक विलक्षण गोष्ट म्हणजे वयाच्या साठाव्या वर्षानंतर त्यांनी घन आहार घेणं बंद केलं. भात, पोळी, भाजी याऐवजी ते पुढे भाजीचं सूप, लिंबाचं सरबत, दूध अशा रसाहारावर राहिले आणि वयाच्या नव्वदीपर्यंत अशी जीवनशैली त्यांनी जपली. त्यांच्यासाठी आरोग्य हा योगायोग नव्हता. तो शिस्तीचा परिणाम होता. प्राणायाम, शीर्षासन आणि चेहऱ्यावरचं ते अनामिक तेज दामले सरांच्या व्यक्तिमत्त्वाला एक आध्यात्मिक बाजूही होती. दिवसातून पाच ते सहा वेळा प्राणायाम करणे, शीर्षासन करणे यांसारख्या गोष्टी ते नियमितपणे करत. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक वेगळंच तेज असल्याचं त्यांच्या नातीच्या आठवणीतून समोर येतं. कदाचित ते तेज त्यांच्या शिस्तीचं होतं, त्यांच्या साधनेचं होतं किंवा आयुष्याशी त्यांनी केलेल्या प्रामाणिक मैत्रीचं. शिक्षकाच्या हृदयात संगीतही होतं दामले सरांना शास्त्रीय संगीताचीही आवड होती. लग्नाच्या पंक्तीच्या सुरुवातीला दाणेदार स्वरात श्लोक म्हणणे, एखादं गाणं सादर करणे, ताना घेणे, हे त्यांना मनापासून आवडत असे. म्हणजे एका व्यक्तिमत्त्वात शिक्षक, खेळाडू, गणितप्रेमी, संस्कृतप्रेमी, संगीतप्रेमी, आध्यात्मिक साधक आणि कष्टकरी गृहस्थ अशा कितीतरी भूमिका एकवटल्या होत्या. म्हणूनच त्यांना “अजब व्यक्तिमत्त्व” म्हटलं तर ते अतिशयोक्ती ठरणार नाही. पाच मुलं स्थिरस्थावर झाली… पण त्यांची खरी संपत्ती कोणती? तीन मुली आणि दोन मुलगे अशा पाचही मुलांचं त्यांनी पालनपोषण केलं. सर्व मुलं आयुष्यात स्थिरस्थावर झाली, हा त्यांच्या आयुष्यातील मोठा आनंद होता. पण दामले सरांची खरी संपत्ती कदाचित त्यांची मुलंही नव्हती. त्यांची खरी संपत्ती होती त्यांच्याकडे शिकवणीला येणारी मुलं. त्यांच्याकडे शिक्षण घेतलेले अनेक विद्यार्थी पुढे विविध क्षेत्रांत मोठ्या पदावर गेले, नाव कमावलं.आज त्या विद्यार्थ्यांकडे पाहताना त्यांच्या नातीचा उर अभिमानाने भरून येतो. कारण शिक्षकाच्या आयुष्याचा सर्वात मोठा पुरस्कार कोणता असेल तर तो विद्यार्थ्याचं यश. ७ नोव्हेंबर १९९१… एक संपन्न आयुष्य पुढच्या प्रवासाला निघालं एक संपन्न, शिस्तबद्ध आणि कर्तृत्ववान आयुष्य जगल्यानंतर ७ नोव्हेंबर १९९१ रोजी सखाराम कृष्ण दामले पुढील प्रवासाला निघून गेले. आज त्यांची पाचही अपत्ये आणि पत्नी हयात नाहीत. मात्र त्यांच्या मागे १४ नातवंडं आणि १३ पतवंडांचा परिवार आहे. आणि त्याहून मोठं म्हणजे त्यांच्या विद्यार्थ्यांच्या रूपाने त्यांनी निर्माण केलेली एक मोठी परंपरा आहे. आजच्या पिढीने दामले सरांकडून काय शिकावं? आज मोबाईलच्या पडद्यावर तासन्तास वेळ घालवणारी पिढी आहे. व्यायामासाठी वेळ नाही. वाचनासाठी वेळ नाही. शिस्तीसाठी वेळ नाही. आणि शिक्षक-विद्यार्थी नात्यातही पूर्वीसारखा जिव्हाळा कमी होत चालला आहे. अशा काळात सखाराम कृष्ण दामले यांचं आयुष्य आपल्याला अनेक प्रश्न विचारतं. शरीर मजबूत कसं ठेवावं? ज्ञानाची भूक कशी जपावी? विद्यार्थ्यांना फक्त शिकवायचं की घडवायचं? श्रमाची प्रतिष्ठा कशी जपावी? आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे आयुष्य कितीही मोठं असलं तरी ते अर्थपूर्ण कसं जगावं? या प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर त्यांच्या आयुष्यात सापडतं. रेवदंड्याच्या मातीतला तो शिक्षक आज शरीराने नाही… पण त्याने घडवलेली माणसं आजही त्याची जिवंत ओळख आहेत एखादा शिक्षक वर्गात शिकवतो आणि तास संपतो. पण काही शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात उतरतात आणि त्यांचा प्रभाव आयुष्यभर राहतो. सखाराम कृष्ण दामले सर हे त्याच दुर्मिळ शिक्षकांपैकी एक होते. त्यांच्या नातीने सांगितलेलं एक वाक्य या संपूर्ण जीवनकहाणीचा सारांश ठरतं, एखादं आदर्श व्यक्तिमत्त्व आपल्याच घरात असावं आणि त्याच्या पावलावर पाऊल टाकून आपण जावं, अशी इच्छा मनात कायम असते. आज दामले सर शरीराने आपल्यात नाहीत. पण त्यांनी शिकवलेले विद्यार्थी आहेत. त्यांची मुलं, नातवंडं आणि पतवंडं आहेत. त्यांच्या आठवणी आहेत. त्यांचं कर्तृत्व आहे. आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे रेवदंड्याच्या मातीत त्यांनी सोडलेला शिक्षणाचा, शिस्तीचा आणि संस्कारांचा ठसा आहे. छावा Filmfareचा शुक्रवार विशेष सलाम रेवदंड्याच्या इतिहासातील अशा विस्मृतीत गेलेल्या पण विलक्षण व्यक्तिमत्त्वांना पुन्हा प्रकाशझोतात आणणं, हीच ‘छावा Filmfare’ची खरी भूमिका आहे.तीर्थरूप सखाराम कृष्ण दामले सरांच्या पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन….आजही रेवदंड्यातील नारायण आळीमध्ये गेलं की दामले सरांचं ते घर दिसतं आणि नकळत मन भूतकाळात जातं. त्या वास्तूकडे पाहिलं की जणू आजही तिथून विद्येचा, संस्कारांचा आणि शिकवणीचा सुवास दरवळताना जाणवतो. या घराने कित्येक विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला दिशा देणाऱ्या एका महान शिक्षकाचा सहवास अनुभवला आहे. काळ पुढे गेला, पिढ्या बदलल्या, माणसं निघून गेली; पण दामले सरांनी दिलेल्या ज्ञानाचा ठसा आजही कायम आहे. रेवदंड्याच्या मातीत शिक्षणाची ज्योत तेवत ठेवणाऱ्या त्या महान शिक्षकाला मनापासून सलाम… सलाम तुम्हाला सर!