🟥 सोबती रे… तू तुझाच, आणि तुला तुझीच साथ आवकाळी पावसाचा तडाखा; सारखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या आरमाराची शान असलेला कोळी बांधव आज मात्र दुर्लक्षित… नुकसान भरपाईचा प्रश्न ऐरणीवर

छावा डिजिटल मीडिया न्यूज पोर्टल रेवदंडा २१ एप्रिल २०२६ 

             सचिन मयेकर             

आवकाळी आलेल्या पावसाचा अचानक तडाखा बसताच कोकण किनारपट्टीवरील कोळी बांधवांचे प्रचंड नुकसान झाले आहे. कोर्लाई, थेरोंडा आणि परिसरातील मच्छीमार बांधवांनी रात्रंदिवस मेहनत करून समुद्रातून आणलेली मासळी किनाऱ्यावर सुकवण्यासाठी टाकलेली असताना अचानक आलेल्या पावसाने सर्व काही भिजून खराब केले. सुकवलेली मासळी पूर्णपणे वाया गेली, तर जाळी, दोर आणि इतर आवश्यक साहित्यही भिजून निकामी होण्याच्या स्थितीत आले आहे. एका दिवसात हजारो नव्हे तर लाखोंचे नुकसान कोळी बांधवांना सहन करावे लागले आहे.

कोळी बांधवांचे आयुष्य हे समुद्राशी झुंज देणारे असते. होडीत डिझेल टाकून, कामगारांची मजुरी देऊन, रात्रभर डोळ्याला डोळा लागू न देता खोल समुद्रात जाऊन मच्छिमारी करणे हा त्यांचा रोजचा दिनक्रम आहे. जीवाची बाजी लावून केलेल्या या कष्टामागे एकच स्वप्न असते मुलांच्या शिक्षणासाठी पैसे जमवायचे, लेकीला चांगले कपडे द्यायचे, कुटुंबाला सुख द्यायचे. मात्र या अचानक आलेल्या पावसाने त्या सगळ्या आशांवर पाणी फेरले आहे.कोळी बांधवांचं आयुष्य फक्त समुद्राशी झुंज देण्यापुरतं मर्यादित नसतं, तर त्यामागे मोठा आर्थिक ताणही असतो. अनेकांनी होडी (बोट) घेण्यासाठी, इंजिन बसवण्यासाठी, जाळी खरेदीसाठी आणि डिझेल खर्च भागवण्यासाठी बँका किंवा सावकारांकडून कर्ज घेतलेलं असतं. दररोज समुद्रात जाऊन मिळणाऱ्या उत्पन्नावरच या कर्जाचे हप्ते, घरखर्च आणि कामगारांची मजुरी अवलंबून असते. मात्र अशा आवकाळी पावसामुळे सुकवलेली मासळी वाया गेली, जाळी खराब झाली आणि मच्छिमारीवर परिणाम झाला की उत्पन्नाचा मार्गच बंद होतो. त्यामुळे आधीच कर्जाच्या ओझ्याखाली असलेला कोळी बांधव अधिकच अडचणीत सापडतो आणि

हे नुकसान काही पहिल्यांदाच झालेले नाही. दरवर्षी, प्रत्येक हंगामात अशाच प्रकारे कोळी बांधवांना नुकसान सहन करावे लागते. तरीही त्यांच्या नुकसानीकडे शासनाकडून अपेक्षित गांभीर्याने पाहिले जात नाही, अशी भावना कोळी समाजात व्यक्त होत आहे. घरांचे नुकसान झाले किंवा शेतीचे नुकसान झाले तर तात्काळ पंचनामे केले जातात, नुकसान भरपाई दिली जाते, कर्जमाफी जाहीर होते, वीजबिल माफ केले जाते. मात्र कोळी बांधवांच्या बाबतीत ना पंचनामे होतात, ना नुकसान भरपाई दिली जाते, ही वस्तुस्थिती आजही बदललेली नाही.

पावसामुळे जाळी दीर्घकाळ ओली राहिल्याने त्यात बुरशी निर्माण होते, धागे कमजोर होतात आणि जाळी फाटण्याची शक्यता वाढते. तसेच किनाऱ्यावर सुकवण्यासाठी टाकलेली मासळी पूर्णपणे खराब होते. त्यामुळे केवळ उत्पादनाचेच नव्हे तर साधनसामग्रीचेही मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होत आहे. या सर्व नुकसानीचे मोजमाप कोण करणार, असा संतप्त सवाल कोळी बांधवांकडून उपस्थित केला जात आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी स्वराज्य उभारताना केवळ जमिनीवरच नाही तर समुद्रावरही आपला दरारा निर्माण केला आणि या सागरी सामर्थ्याच्या उभारणीत कोळी बांधवांचा सिंहाचा वाटा होता; समुद्राची अचूक ओळख, वाऱ्यांची दिशा, लाटांचा स्वभाव आणि संकटातही न डगमगणारे धैर्य या गुणांच्या जोरावर कोळी समाज स्वराज्याच्या आरमाराचा कणा बनला. याच परंपरेत पुढे सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा आरमार अधिक बलवान झाले आणि इंग्रज, पोर्तुगीज, सिद्दी यांच्यासमोर मराठ्यांचा सागरी दरारा निर्माण झाला याच कोळी बांधवांच्या कष्ट, ज्ञान आणि धैर्यावर स्वराज्याचा भगवा समुद्रावर फडकला; मात्र आज त्याच वारशाचे वाहक असलेले कोळी बांधव आपल्या हक्कासाठी झगडताना दिसत आहेत, हीच खरी शोकांतिका आहे.

आज परिस्थिती अशी झाली आहे की, कोळी बांधवांच्या तोंडून एकच वाक्य बाहेर पडत आहे  “सोबती रे… तू तुझाच, आणि तुला तुझीच साथ!” कारण संकटाच्या वेळी ना शासन पुढे येते, ना कोणती ठोस मदत मिळते.

म्हणूनच शासनाने तात्काळ या परिस्थितीची दखल घेऊन कोळी बांधवांच्या नुकसानीचे पंचनामे करावेत, त्यांना योग्य नुकसान भरपाई द्यावी आणि त्यांच्या कष्टाला न्याय द्यावा, अशी मागणी आता जोर धरत आहे. किनारपट्टीचा कणा असलेल्या या समाजाचे दुःख समजून घेणे आणि त्यांना आधार देणे ही शासनाची जबाबदारी असल्याचे मत व्यक्त होत आहे.

✍️ छावा – आवाज तुमचा, लढा आमचा…