रविवार छावा विशेष | इतिहासाचा महामेरू राजमाता जिजाऊंचे दुर्मीळ पत्र! ३६९ वर्षांपूर्वी मोडी लिपीत उमटलेला रयतेच्या न्यायाचा ऐतिहासिक दस्तऐवज! शिवरायांच्या मातोश्री केवळ स्वराज्याच्या प्रेरणाशक्ती नव्हत्या, तर राज्यकारभारावरही त्यांची होती भक्कम पकड

इतिहासाच्या पानांमध्ये काही दस्तऐवज असे असतात, ज्यांचे महत्त्व केवळ त्यांच्या प्राचीनतेत नसते, तर त्या काळातील राज्यव्यवस्था, न्यायनिवाडा आणि प्रशासनाची दृष्टी समजून घेण्याची संधी त्यातून मिळते. राजमाता जिजाऊसाहेब यांचे दुर्मीळ पत्र हा असाच एक ऐतिहासिक ठेवा आहे.

छावा डिजिटल न्यूज मीडिया  ता.२५ ऑक्टोबर २०२६ 

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री राजमाता जिजाऊ या केवळ शिवरायांना स्वराज्याची प्रेरणा देणाऱ्या माता नव्हत्या. त्या राजकारणाची जाण असलेल्या, प्रशासनात लक्ष घालणाऱ्या आणि रयतेच्या प्रश्नांबाबत निर्णय घेणाऱ्या कर्तबगार व्यक्तिमत्त्व होत्या. त्यांच्या कार्याची साक्ष देणाऱ्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये या पत्राचा विशेष उल्लेख केला जातो.

 २ जानेवारी १६५७  इतिहासातील महत्त्वाचा संदर्भ

‘मराठेशाहीतील स्त्रियांची पत्रे’ या विषयावरील प्रकाशित संदर्भानुसार, राजमाता जिजाऊंचे हे पत्र २ जानेवारी १६५७ रोजी लिहिले गेले. छत्रपती शिवाजी महाराज मोहिमांमध्ये व्यग्र असताना रयतेच्या तक्रारींचा निपटारा करण्यासाठी जिजाऊसाहेबांनी हुकूमवजा पत्र लिहिल्याचा उल्लेख त्यात आढळतो.

         सचिन मयेकर          

या पत्रात मौजे पासांबे, पेठ जिजापूर आणि वेदमूर्ती विनायकभट जोशी यांचा उल्लेख आहे. पत्राच्या उपलब्ध लिप्यंतरानुसार, मिरासी हक्कासंबंधी व्यवहार आणि संबंधित पेठेची भरभराट करण्याबाबत निर्देश दिल्याचे दिसते.

मात्र, या पत्राचा संपूर्ण मजकूर आणि त्यातील प्रत्येक शब्दाचा अर्थ समजून घेण्यासाठी मूळ मोडी दस्तऐवजाचे तज्ज्ञांकडून वाचन करणे आवश्यक आहे.

 मिरासी हक्क म्हणजे काय?

या पत्रातील महत्त्वाचा ऐतिहासिक संदर्भ म्हणजे ‘मिरासी’ हा शब्द.

मिरासी म्हणजे तत्कालीन समाजव्यवस्थेत मान्यता असलेला विशिष्ट वंशपरंपरागत हक्क किंवा अधिकार. त्याचे नेमके स्वरूप संबंधित जमीन, पद, व्यवसाय आणि स्थानिक प्रथांनुसार बदलत असे.

पत्रात मिरासी हक्कासंबंधी उल्लेख आढळत असल्याने तत्कालीन प्रशासनात अशा हक्कांची नोंद, मान्यता आणि त्यानुसार कारभार चालवण्याला महत्त्व होते, हे लक्षात येते.

पेठेची भरभराट करण्याचा निर्देश असल्याचा उल्लेखही या पत्राच्या संदर्भात महत्त्वाचा आहे. मात्र, त्यातून संपूर्ण आर्थिक धोरणाचा निष्कर्ष काढण्याऐवजी उपलब्ध मजकुराच्या मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

 जिजाऊसाहेब : स्वराज्याच्या जडणघडणीतील कर्तबगार नेतृत्व

राजमाता जिजाऊंचे व्यक्तिमत्त्व केवळ मातृत्वापुरते मर्यादित नव्हते. पुणे जहागिरीच्या व्यवस्थेत त्यांनी लक्ष घातले, न्यायनिवाड्यांत सहभाग घेतला आणि शिवाजी महाराजांच्या अनुपस्थितीत राज्यकारभाराची जबाबदारी सांभाळली, असे ऐतिहासिक संदर्भांतून दिसते. मराठी विश्वकोशातील जिजाबाईंच्या चरित्रलेखात त्यांच्या प्रशासनातील सहभागाचा, न्यायनिवाड्यांचा आणि राज्यकारभारातील भूमिकेचा उल्लेख आहे. यावरून जिजाऊसाहेबांची भूमिका ही केवळ राजघराण्यातील ज्येष्ठ स्त्री म्हणून नव्हे, तर तत्कालीन राजकीय आणि प्रशासकीय घडामोडींमध्ये सक्रिय सहभाग घेणाऱ्या नेतृत्वाच्या रूपात समजून घेणे अधिक योग्य ठरते.

 मोडी लिपीतील पत्र : इतिहासाचा जिवंत पुरावा

आज आपण आधुनिक कागदपत्रे, डिजिटल नोंदी आणि संगणकीय व्यवहारांच्या युगात जगत आहोत. मात्र, सतराव्या शतकातील प्रशासन समजून घेण्यासाठी मोडी लिपीतील पत्रे, सनदा, हुकूम आणि महसुली नोंदी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. मोडी लिपीचा वापर मराठी प्रशासकीय व्यवहारांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर होत असे. त्यामुळे अशा दस्तऐवजांचे जतन करणे, त्यांचे अचूक लिप्यंतर करणे आणि त्यांचा ऐतिहासिक संदर्भ सामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचवणे ही संशोधकांची महत्त्वाची जबाबदारी आहे. जुन्या कागदावरील अक्षरांमधून तत्कालीन प्रशासनाची भाषा, अधिकारांची रचना, सामाजिक व्यवहार आणि निर्णयप्रक्रियेची माहिती मिळू शकते.

 जिजाऊंचे एकमेव पत्र? दाव्याची ऐतिहासिक पडताळणी महत्त्वाची!

उपलब्ध छायाचित्राखाली “आजपर्यंत सापडलेले हे राजमाता जिजाऊंचे एकमेव पत्र आहे” असा उल्लेख आहे. प्रकाशित ऐतिहासिक लेखांमध्येही जिजाऊंचे एखादेच पत्र उपलब्ध असल्याचा संदर्भ दिलेला आढळतो. तथापि, हा दावा कोणत्या विशिष्ट पत्रसंग्रहाच्या किंवा संशोधनाच्या आधारावर करण्यात आला आहे, हे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. इतिहास संशोधनात एखादे पत्र दुर्मीळ असणे आणि आजवरचे ते एकमेव उपलब्ध पत्र असणे या दोन गोष्टींची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक असते. त्यामुळे या पत्राचा संग्रह क्रमांक, मूळ दस्तऐवजाचे छायाचित्र, अधिकृत लिप्यंतर आणि संशोधनातील संदर्भ उपलब्ध झाल्यास त्याच्या ऐतिहासिक महत्त्वाविषयी अधिक निश्चितपणे सांगता येईल.

 छावा मत : जिजाऊंचा इतिहास केवळ गौरवाचा नव्हे, अभ्यासाचाही!

राजमाता जिजाऊसाहेब यांचे कार्य महाराष्ट्राच्या इतिहासातील महत्त्वाचा अध्याय आहे. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा गौरव करताना त्यांच्या प्रत्यक्ष प्रशासकीय कामकाजाच्या नोंदींचा अभ्यास करणे तितकेच आवश्यक आहे. हे दुर्मीळ पत्र त्या काळातील व्यवहार, मिरासी हक्क आणि पेठेच्या कारभाराविषयी माहिती देणारा महत्त्वाचा संदर्भ ठरू शकतो. त्याचे अचूक वाचन, प्रमाणित भाषांतर आणि ऐतिहासिक विश्लेषण अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचले पाहिजे. कारण इतिहासाचा अभिमान बाळगणे जितके महत्त्वाचे, तितकेच ऐतिहासिक पुरावे जतन करणे आणि सत्याच्या कसोटीवर त्यांचा अभ्यास करणेही महत्त्वाचे आहे.

राजमाता जिजाऊसाहेबांना मानाचा मुजरा

छावा डिजिटल न्यूज मीडिया — इतिहासाचा अभिमान, सत्याचा ध्यास.