थरावर थर चढतात… हंडी फुटते… पण तुम्हाला माहीत आहे का, गोविंदा हंडीपर्यंत पोहोचण्यामागची खरी कथा काय आहे रायगडच्या रेवदंड्यात गोपाळकाला आणि दहीहंडीचा उत्सव
यंदाही गोविंदा पथकांच्या थरांचा थरार, ढोल-ताशांचा गजर, ‘गोविंदा आला रे आला’च्या जयघोषाने दुमदुमणारे रस्ते आणि हंडी फोडण्याच्या क्षणाची उत्सुकता यामुळे रेवदंड्यात उत्साहाचे वातावरण पाहायला मिळाले.
छावा डिजिटल न्युज मीडिया – सचिन मयेकर – रेवदंडा दि. ५ सप्टेंबर
व्हिडिओ सौजन्य चौलं येथील वॉटर सप्लायर्स ओमकार पाटील
यंदा रेवदंडा पोलीस ठाण्याच्या हद्दीत तब्बल १३४ सार्वजनिक आणि २६४ खासगी, अशा एकूण ३९८ दहीहंड्यांची नोंद झाली आहे. त्यामुळे कृष्णाच्या बाललीलेची आठवण करून देणारा हा गोपाळकाला केवळ हंडी फोडण्याचा उत्सव न राहता, एकजूट, धाडस, परंपरा आणि सामूहिक उत्साहाचा जल्लोष ठरतो आहे. आज रस्त्यावर नजर टाकली की एक दृश्य हमखास पाहायला मिळते. ढोल-ताशांचा आवाज, “गोविंदा आला रे आला”चा जयघोष, डोक्यावर बांधलेली रंगीबेरंगी पट्टी, डोळ्यांत जिंकण्याची जिद्द आणि आकाशाला भिडणारा मानवी मनोरा. एकावर एक असे थर चढत जातात आणि सर्वांच्या नजरा लागलेल्या असतात त्या उंच टांगलेल्या दहीहंडीवर. शेवटचा गोविंदा वर पोहोचतो. क्षणभर सगळ्यांचा श्वास रोखला जातो आणि मग एका फटक्यात हंडी फुटते. दही, लोणी आणि पाण्याचा वर्षाव होतो. खाली उभे असलेले गोविंदा जल्लोष करतात. पण त्या फुटलेल्या हंडीच्या मागे केवळ आजचा खेळ नाही. त्यामागे जोडलेली आहे श्रीकृष्णाच्या बाललीलांची एक अतिशय लोकप्रिय कथा. गोकुळात कृष्णाला लोणी आणि दही फार आवडत असे, अशी परंपरागत कथा आहे. कृष्ण आणि त्याचे सवंगडी घराघरांत जाऊन लोणी-दही चोरत असत. गोपिका कृष्णाच्या या खोड्यांना कंटाळून लोणी-दही माठांमध्ये भरून ते उंच जागी टांगू लागल्या, जेणेकरून कृष्णाच्या हाताला ते सहज पोहोचणार नाही. पण कृष्णही काही साधा नव्हता. माठ उंच टांगला म्हणून लोणी सुरक्षित राहणार नव्हते. कृष्णाने आपल्या मित्रांना एकत्र केले. एकाच्या खांद्यावर दुसरा, त्याच्या वर तिसरा आणि अशा प्रकारे तयार झाला मानवी मनोरा. सगळ्यात वर पोहोचून कृष्णाने उंच टांगलेला माठ फोडला आणि आपल्या सवंगड्यांसोबत लोणी-दही वाटून घेतले. याच बाललीलेची आठवण म्हणून आज दहीहंडीचा उत्सव साजरा केला जातो. महाराष्ट्राच्या पर्यटन विभागानुसार दहीहंडीमध्ये मानवी मनोरा तयार करून उंच टांगलेली हंडी फोडण्याची परंपरा कृष्णाच्या या बाललीलेशी जोडली जाते. पण आपल्या महाराष्ट्रात या उत्सवाने पुढे एक वेगळेच रूप धारण केले. कृष्ण एकट्याने माठ फोडत नव्हता. त्याला सवंगड्यांची साथ होती. आणि आजचा गोविंदा पथकही याच गोष्टीची आठवण करून देतो. खालचा गोविंदा मजबूत उभा राहतो म्हणून त्याच्यावर दुसरा थर उभा राहतो. त्याच्यावर तिसरा थर उभा राहतो. प्रत्येक जण स्वतःचा तोल सांभाळतो आणि दुसऱ्याचा आधार बनतो. सर्वांत शेवटी छोटा आणि चपळ गोविंदा हंडीपर्यंत पोहोचतो. म्हणजे हंडी एकजण फोडतो, पण विजय संपूर्ण पथकाचा असतो. यातच या उत्सवाचा खरा अर्थ दडलेला आहे. एकट्याची ताकद मर्यादित असते. पण अनेक हात एकत्र आले तर अशक्य वाटणारे ध्येयही गाठता येते. दहीहंडी म्हणूनच केवळ हंडी फोडण्याचा खेळ राहिलेला नाही. तो एकता, विश्वास, जिद्द, समन्वय आणि संघभावनेचे प्रतीक बनला आहे. भारत सरकारच्या पर्यटन पोर्टलवरही दहीहंडीला कृष्णाच्या बाललीलेशी जोडले असून मानवी मनोरा हा त्या परंपरेचा मुख्य भाग असल्याचे नमूद केले आहे. कृष्णाच्या काळातील गोपिकांच्या कथांबाबत अनेक लोकपरंपरा वेगवेगळ्या प्रदेशांत सांगितल्या जातात. काही ठिकाणी कंसाच्या अत्याचाराशी आणि गोकुळातील दूध-दह्याच्या कथांशी संबंधित लोकमान्यताही ऐकायला मिळतात. मात्र या कथांना इतिहासातील निश्चित घटना म्हणून सांगण्यापेक्षा लोकपरंपरा म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल. आज मात्र दृश्य बदलले आहे. पूर्वी कृष्ण आणि त्याचे सवंगडी माठापर्यंत पोहोचण्यासाठी एकमेकांच्या खांद्यावर चढत होते, अशी कथा सांगितली जाते. आज हजारो गोविंदा त्याच भावनेने एकमेकांच्या खांद्यावर उभे राहतात. पूर्वी माठात लोणी-दही होते. आज त्यात दही, लोणी, फळे, बक्षिसे किंवा आयोजकांनी ठेवलेले पदार्थ असतात. पूर्वी कृष्णाची बाललीला होती. आज तीच आठवण महाराष्ट्राच्या रस्त्यांवर जल्लोष बनून उतरते. आणि म्हणूनच हंडी फुटण्याच्या त्या एका क्षणात एवढा आनंद असतो. कारण वर चढणारा गोविंदा एकटा नसतो. त्याच्या खाली त्याच्यावर विश्वास ठेवणारे अनेक गोविंदा असतात. तो घसरला तर त्याला पकडणारे हात असतात. तो वर पोहोचला तर खाली उभे असलेले शेकडो आवाज त्याच्या विजयाचा जयघोष करतात. हंडी फुटते आणि क्षणभर सगळे एक होतात. जात, धर्म, श्रीमंती, गरिबी, मोठा, छोटा असे भेद बाजूला पडतात. एकच आवाज घुमतो.
“गोविंदा आला रे आला!”
म्हणून आज दहीहंडी पाहताना फक्त वर चढणाऱ्या त्या एका गोविंदाकडे पाहू नका. त्याच्या खाली उभ्या असलेल्या प्रत्येक गोविंदाकडे पाहा. कारण हंडी फोडणारा हात वर असतो, पण त्याला तिथपर्यंत पोहोचवणारी ताकद खाली उभी असते. हीच कृष्णाच्या बाललीलेची खरी गंमत आहे. आणि कदाचित हाच दहीहंडीचा सर्वात मोठा संदेशही. हंडी एकाची असते, ध्येय एकाचे असते; पण ती फोडण्यासाठी लागते ती सगळ्यांची साथ.
गोविंदा आला रे आला.
कृष्णाची बाललीला पुन्हा एकदा रस्त्यावर उतरली. आणि शेकडो वर्षांनंतरही त्या एका फुटणाऱ्या माठातून महाराष्ट्राला एकच संदेश मिळतो. एकजूट असेल तर आकाशाला टांगलेले ध्येयही हाताच्या अंतरावर येते.
