🚩 रविवार विशेष | शिवरायांचे जलव्यवस्थापन आजची तहान… आणि ३५० वर्षांपूर्वीचा दूरदृष्टीचा राजा

छावा डिजिटल न्यूज | सचिन मयेकर –रायगड | रेवदंडा 

आज आपल्या घरात पाण्याची मोटार बंद पडली, वीज गेली, बोअरवेलचे पाणी कमी झाले, पाईपलाईन बंद झाली किंवा नळाला पाणी आले नाही, की संपूर्ण घर विस्कळीत होते. पिण्यापासून स्वयंपाक, अंघोळ, धुणीभांडी, शौचालयापर्यंत प्रत्येक काम ठप्प होते. मग मिनरल वॉटरचे कॅन, टँकर किंवा शेजाऱ्यांच्या दाराची वाट धरावी लागते. एवढी आधुनिक साधने असूनही आपण पाण्याच्या बाबतीत किती परावलंबी झालो आहोत, याची जाणीव अशा वेळी प्रकर्षाने होते. त्या एका दिवसात पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाची किंमत कळते. पण मनात एक प्रश्न नक्की उभा राहतो—आज एवढे आधुनिक तंत्रज्ञान असूनही आपण स्वतःच्या घरासाठी पाण्याची कायमस्वरूपी व्यवस्था करू शकत नाही, मग साडेतीनशे वर्षांपूर्वी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रायगडासारख्या उंच डोंगरावर हजारो लोकांसाठी वर्षभर पाण्याची व्यवस्था कशी केली असेल? याच प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी रायगडाच्या इतिहासात डोकावले की थक्क व्हायला होते. शिवाजी महाराजांनी युद्ध जिंकण्यासाठी जितके नियोजन केले, तितकेच नियोजन पाण्यासाठीही केले. कारण त्यांना माहीत होते की “पाणी आहे तर स्वराज्य आहे.” शत्रूचा वेढा महिनेभर पडला तरी गडावरचा एकही मावळा तहानेने व्याकुळ होऊ नये, ही त्यांची दूरदृष्टी होती. रायगडावर पडणारा एकही पावसाचा थेंब वाया जाऊ नये, यासाठी संपूर्ण गडाचा उतार, खडकांची रचना, पाण्याचा प्रवाह आणि नैसर्गिक झरे यांचा अभ्यास करून जलव्यवस्थापन उभारण्यात आले. गडावरील पावसाचे पाणी दगडी चर, नाले आणि नैसर्गिक वाहिन्यांमधून थेट तलाव आणि टाक्यांमध्ये जमा होईल, अशी योजना करण्यात आली. आज आपण याला ‘रेन वॉटर हार्वेस्टिंग’ म्हणतो; पण शिवरायांनी ते प्रत्यक्षात शेकडो वर्षांपूर्वी करून दाखवले होते. रायगडावर लहान-मोठ्या मिळून सुमारे ८४ पाण्याच्या टाक्या आणि तलाव असल्याचे इतिहास संशोधक सांगतात. प्रत्येक टाकीचे काम वेगळे होते. काही टाक्या पिण्याच्या पाण्यासाठी, काही दैनंदिन वापरासाठी, तर काही आपत्कालीन साठ्यासाठी राखून ठेवण्यात आल्या होत्या. म्हणजेच एका टाकीतील पाणी संपले तरी दुसरा पर्याय उपलब्ध असे. या सर्वांमध्ये गंगासागर तलाव हा रायगडाचा जीवनदाता होता. हा तलाव केवळ पाणी साठवण्यासाठी नव्हता, तर संपूर्ण गडाच्या जीवनचक्राचा आधार होता. पावसाळ्यात तलाव भरून ठेवला जात असे आणि त्याच साठ्यावर अनेक महिने गडावरील जीवन सुरळीत सुरू राहत असे. आजही गंगासागर तलाव पाहताना त्या अभियांत्रिकी कौशल्याला मनापासून सलाम करावासा वाटतो. रायगडावरील अनेक टाक्या थेट कातळात कोरण्यात आल्या होत्या. त्यामुळे पाणी झिरपत नसे, उन्हाळ्यातही दीर्घकाळ टिकून राहत असे आणि त्याची गुणवत्ता चांगली राहायची. आज काँक्रीटच्या टाक्यांना गळती लागते; पण त्या काळातील दगडी जलरचना आजही इतिहासाची साक्ष देत उभ्या आहेत. शिवरायांनी पिण्याचे पाणी आणि इतर वापराचे पाणी यामध्येही फरक ठेवला होता. स्वच्छ पिण्याचे पाणी स्वतंत्र साठवले जाई, तर इतर कामांसाठी वेगळ्या टाक्यांचा वापर केला जाई. म्हणजे त्या काळातही पाण्याचे नियोजन, संवर्धन आणि गुणवत्ता यांचा विचार केला जात होता. हे केवळ राज्यकर्त्याचे नव्हे, तर दूरदृष्टी असलेल्या अभियंत्याचेही काम होते. आज परिस्थिती नेमकी उलटी दिसते. आपल्या घरात मोटार बंद पडली की आपण हतबल होतो. पाऊस कोसळतो, पण त्याचा एक थेंबही साठवण्याचा विचार करत नाही. लाखो लिटर पाणी गटारातून समुद्रात जाते आणि उन्हाळा सुरू झाला की आपण टँकरच्या रांगेत उभे राहतो. आधुनिक तंत्रज्ञान असूनही आपण पाण्याबाबत आत्मनिर्भर होऊ शकलो नाही, हीच खरी शोकांतिका आहे. रायगड जिल्ह्यातील उमटे धरणाचे उदाहरणही याच वास्तवाची जाणीव करून देते. दरवर्षी उन्हाळ्याच्या सुरुवातीलाच पाण्याची चिंता सुरू होते. अनेक गावांमध्ये पाणीपुरवठ्यावर निर्बंध येतात. महिलांना हंडे घेऊन पाण्यासाठी भटकावे लागते. हा प्रश्न केवळ पावसाचा नाही, तर नियोजनाचा आहे. शिवरायांनी पावसाच्या प्रत्येक थेंबाचे सोने केले, आपण मात्र तोच थेंब वाहून जाऊ देतो. शिवाजी महाराजांनी आपल्याला केवळ स्वराज्य दिले नाही, तर निसर्गाशी मैत्री कशी करायची, संसाधनांचा आदर कसा करायचा आणि भविष्यासाठी नियोजन कसे करायचे हेही शिकवले. त्यांचे जलव्यवस्थापन हे आजच्या अभियंत्यांसाठी, प्रशासनासाठी आणि प्रत्येक नागरिकासाठी अभ्यासाचा विषय आहे. आज गरज आहे ती शिवरायांचे केवळ नाव घेण्याची नाही, तर त्यांच्या विचारांची अंमलबजावणी करण्याची. प्रत्येक घरात पावसाचे पाणी साठवण्याची व्यवस्था झाली, प्रत्येक गावाने जलसंधारणाचा संकल्प केला आणि प्रत्येक नागरिकाने पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपला, तर भविष्यातील पाणीटंचाईवर निश्चित मात करता येईल. कारण इतिहास एकच सांगतो… “ज्या राजाने साडेतीनशे वर्षांपूर्वी पावसाचा प्रत्येक थेंब जपला, त्या शिवरायांचे वारसदार म्हणून आपण प्रत्येक थेंब जपणे, हीच त्यांना खरी मानवंदना आहे.”

🚩 जय शिवराय! जय जलसंवर्धन!