शुक्रवार विशेष – रेबीज वेळ निघून गेली तर उपचार नाहीत वेळेत लस घेतली तर मृत्यू टाळता येतो!
लक्षणे सुरू झाल्यानंतर हा आजार जवळपास नेहमीच जीवघेणा ठरतो; त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाने रेबीजबाबत जागरूक राहणे अत्यावश्यक
लेख : सचिन मयेकर | छावा डिजिटल न्यूज
एखादा छोटासा चावा, किरकोळ ओरखडा किंवा जखमेवर लागलेली संक्रमित लाळ… अनेकांना हा प्रसंग फारसा गंभीर वाटत नाही. “काही होणार नाही” असे म्हणत अनेक जण दिवस काढतात. पण वैद्यकीय शास्त्र सांगते की, अशा दुर्लक्षाची किंमत काही वेळा आयुष्याने मोजावी लागू शकते. रेबीज हा जगातील सर्वात गंभीर विषाणूजन्य आजारांपैकी एक मानला जातो. विशेष म्हणजे हा आजार पूर्णपणे टाळता येऊ शकतो; परंतु एकदा लक्षणे सुरू झाली की उपचाराची शक्यता अत्यंत कमी राहते. त्यामुळे रेबीजबाबतची जागरूकता हीच सर्वात मोठी जीवनरक्षक लस आहे. शरीरात प्रवेश केल्यानंतर विषाणू काय करतो? रेबीजचा विषाणू संक्रमित प्राण्याच्या लाळेत असतो. चावा, ओरखडा किंवा उघड्या जखमेवर संक्रमित लाळ लागल्यास तो शरीरात प्रवेश करू शकतो. विशेष म्हणजे हा विषाणू रक्तातून संपूर्ण शरीरात वेगाने पसरत नाही. तो शरीरातील मज्जातंतूंना (नर्व्ह) चिकटतो आणि त्या मार्गाने हळूहळू मेंदूकडे प्रवास करतो. हा प्रवास काही दिवसांपासून काही आठवड्यांपर्यंत किंवा काही प्रसंगी त्याहून अधिक काळ चालू शकतो. विषाणू मेंदूपर्यंत पोहोचल्यावर मेंदूमध्ये दाह निर्माण होतो. त्याचा परिणाम विचारशक्ती, स्मरणशक्ती, हालचाल, बोलणे, गिळणे, श्वासोच्छ्वास आणि वर्तन नियंत्रित करणाऱ्या भागांवर होतो. त्यामुळे सुरुवातीला ताप, अशक्तपणा, चावलेल्या जागी मुंग्या येणे किंवा जळजळ जाणवते. पुढे पाणी पिताना घशात तीव्र आकडी येणे, अस्वस्थता, संभ्रम, झटके, पक्षाघात आणि श्वसनक्रिया निकामी होण्यापर्यंत परिस्थिती जाऊ शकते. याच कारणामुळे वैद्यकीय तज्ज्ञ रेबीजला अत्यंत गंभीर आजार मानतात. महाराष्ट्रातील चित्र चिंता वाढवणारे सार्वजनिक आरोग्य विभागाच्या उपलब्ध आकडेवारीनुसार, महाराष्ट्रात दरवर्षी लाखो नागरिकांना कुत्रे किंवा इतर प्राण्यांच्या चाव्यामुळे उपचार घ्यावे लागतात. उपलब्ध आकडेवारीनुसार: 2024 मध्ये 11.41 लाख चाव्याच्या घटना आणि 23 रेबीज मृत्यू नोंदविण्यात आले., 2025 मध्ये 15.19 लाख चाव्याच्या घटना आणि 33 रेबीज मृत्यू नोंदविण्यात आले., 2026 च्या पहिल्या तीन महिन्यांतच 4.99 लाख चाव्याच्या घटना आणि 19 मृत्यू नोंदले गेले. रायगड जिल्ह्यातही उपलब्ध नोंदीनुसार 2025 मध्ये एक आणि 2026 च्या सुरुवातीला एक रेबीज मृत्यू झाला आहे. त्यामुळे हा विषय केवळ इतर जिल्ह्यांचा नसून आपल्या परिसराशीही संबंधित आहे.
भारतातील वास्तव
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या माहितीनुसार, भारतात दरवर्षी हजारो लोकांचा रेबीजमुळे मृत्यू होतो. यातील बहुसंख्य संसर्ग हा रेबीजग्रस्त कुत्र्यांच्या चाव्याशी संबंधित असतो. मात्र योग्य वेळी जखम धुणे, रेबीज प्रतिबंधक लस आणि आवश्यक असल्यास इम्युनोग्लोब्युलिन दिल्यास हा आजार टाळता येऊ शकतो. चावा किंवा ओरखडा झाल्यास काय कराल? जखम किमान 15 मिनिटे साबण आणि वाहत्या पाण्याने धुवा., जखमेवर हळद, तेल, मिरची किंवा इतर घरगुती पदार्थ लावू नका., शक्य तितक्या लवकर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या., डॉक्टरांनी सुचविलेली रेबीज प्रतिबंधक लस वेळेत आणि पूर्ण घ्या. उपचार अर्धवट सोडू नका. जनजागृतीची गरज आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, रेबीजमुळे होणारे बहुतांश मृत्यू वेळेत उपचार न मिळाल्यामुळे होतात. त्यामुळे प्रत्येक प्राथमिक आरोग्य केंद्रात लस उपलब्ध असणे, नागरिकांना योग्य माहिती मिळणे, पाळीव प्राण्यांचे नियमित लसीकरण आणि भटक्या प्राण्यांच्या लसीकरण व निर्बीजीकरण कार्यक्रमांना गती मिळणे आवश्यक आहे. रेबीजविरोधातील लढा हा प्राण्यांविरुद्ध नाही; तो एका जीवघेण्या विषाणूविरुद्ध आहे. त्यामुळे घाबरण्याऐवजी जागरूक राहणे, प्राण्यांशी संवेदनशीलतेने वागणे आणि चावा किंवा ओरखडा झाल्यास त्वरित उपचार घेणे हीच योग्य भूमिका आहे. “रेबीज हा उपचाराऐवजी प्रतिबंधावर जिंकला जाणारा आजार आहे. एक छोटा निर्णय—वेळेत घेतलेली लस—संपूर्ण आयुष्य वाचवू शकते. स्वतः जागरूक राहा आणि इतरांनाही जागरूक करा.”
हा लेख वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या सर्वसाधारण मार्गदर्शन, जागतिक आरोग्य संघटना (WHO), राष्ट्रीय रेबीज नियंत्रण कार्यक्रम आणि महाराष्ट्र सार्वजनिक आरोग्य विभागाच्या उपलब्ध माहितीच्या आधारे जनजागृतीच्या उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे.
