शिवरायांच्या तलवारीत शौर्य होतं पण मनात स्त्रीसन्मानाचा महासागर होता! भाऊबीजेच्या निमित्ताने आठवतात जिजाऊंचे संस्कार आणि छत्रपतींची माणुसकी

भाऊबीज म्हटलं की आठवते बहिणीची ओवाळणी, भावाच्या कपाळावरचं कुंकवाचं टिळक, बहिणीच्या डोळ्यांतील प्रेम आणि भावाच्या हातून मिळणारी प्रेमाची भेट. हा सण म्हणजे फक्त एक धार्मिक विधी नाही, तर आयुष्यभर एकमेकांच्या पाठीशी उभं राहण्याचं वचन आहे. पण याच भाऊबीजेच्या निमित्ताने आपण एका अशा राजाची आठवण काढली पाहिजे, ज्याने स्त्रीचा सन्मान हा केवळ आपल्या घरापुरता मर्यादित ठेवला नाही, तर संपूर्ण स्वराज्याचा संस्कार बनवला. ते राजे म्हणजे आपले छत्रपती शिवाजी महाराज.

छावा डिजिटल न्यूज मीडिया ता.११ नोव्हेंबर २६ सचिन मयेकर

जिजाऊंच्या संस्कारांत वाढलेला शिवबा लहानपणापासूनच स्त्रीचा मान राखायला शिकला. जिजाऊंनी त्यांना तलवार चालवायला शिकवलं, पण त्या तलवारीचा वापर कधी आणि कोणासाठी करायचा हेही शिकवलं. शत्रूशी लढताना कठोर व्हायचं, पण एखाद्या असहाय्य स्त्रीसमोर माणुसकी विसरायची नाही, हा संस्कार त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसून येतो.

कल्पना करा, रायगडाचा दरबार भरलेला आहे. सिंहासनावर छत्रपती विराजमान आहेत. आजूबाजूला मावळे, सरदार आणि स्वराज्याचे मानकरी आहेत. पण त्या राजाच्या मनातही आपल्या बहिणीच्या प्रेमासाठी एक हळवा कोपरा असणारच. राजमुकुट डोक्यावर असला, तरी बहिणीसमोर तो शिवबा असतो. युद्धात हजारो सैनिकांचं नेतृत्व करणारा राजा, बहिणीच्या प्रेमापुढे मात्र एक साधा भाऊ असतो. हीच आपल्या संस्कृतीची खरी श्रीमंती आहे.

पण शिवरायांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी उंची केवळ त्यांच्या कौटुंबिक नात्यांत दिसत नाही, तर त्यांनी परस्त्रीकडे पाहण्याचा जो आदर्श समाजासमोर ठेवला त्यात दिसते.

कल्याणच्या सुभेदाराच्या सुनेला शिवाजी महाराजांनी सन्मानाने पाठविले. या कथेत महाराजांनी त्या स्त्रीचा अवमान करण्याऐवजी तिचा सन्मान राखल्याचे वर्णन येते.

जरा विचार करा, त्या काळात युद्धात जिंकलेल्या प्रदेशातील स्त्रियांना लुटीची वस्तू समजण्याची विकृत मानसिकता अनेक ठिकाणी होती. पण शिवरायांच्या स्वराज्यात स्त्रियांच्या अब्रूला आणि सन्मानाला महत्त्व होतं. हाच त्यांच्या राज्यकारभारातील मोठेपणा होता.

शत्रूचा किल्ला जिंकणं सोपं असू शकतं, पण शत्रूच्या घरातील स्त्रीचा सन्मान राखण्यासाठी स्वतःच्या सैनिकांवर शिस्त लादणं, हा खरा राजधर्म होता. तलवारीच्या धाकाने राज्य मिळवता येतं, पण लोकांच्या मनात आदर मिळवण्यासाठी चारित्र्य लागतं. शिवरायांनी हेच करून दाखवलं.

आज भाऊबीजेच्या दिवशी आपण बहिणीला ओवाळतो, तिच्या सुखासाठी प्रार्थना करतो. पण शिवरायांच्या विचारांतून एक गोष्ट शिकण्यासारखी आहे. आपल्या घरातील बहीण सुरक्षित असावी एवढाच विचार नको, तर दुसऱ्याच्या घरातील बहीण आणि मुलगीही तितकीच सुरक्षित असली पाहिजे. हाच खऱ्या पुरुषार्थाचा अर्थ आहे.

जिजाऊंच्या पोटी जन्म घेतला म्हणून शिवबा महान झाले एवढंच नाही, तर जिजाऊंनी दिलेल्या संस्कारांना त्यांनी आपल्या आचरणातून जगासमोर आणलं. म्हणूनच आजही महाराष्ट्राच्या मनात जिजाऊ आणि शिवरायांचं स्थान अढळ आहे.

भाऊबीजेला बहिणीच्या ओवाळणीचा मान राखणारा प्रत्येक भाऊ आपल्या घराचा आधार असतो. पण दुसऱ्याच्या बहिणीचा, आईचा आणि मुलीचा सन्मान राखणारा पुरुष संपूर्ण समाजाचा अभिमान असतो.

आणि म्हणूनच या भाऊबीजेच्या दिवशी शिवरायांना आठवताना केवळ त्यांच्या तलवारीची धार आठवू नका, तर त्यांच्या मनातील माणुसकीची श्रीमंतीही आठवा.

कारण तलवारीने शत्रू जिंकता येतात, पण स्त्रीचा सन्मान राखणाऱ्या संस्कारांनी संपूर्ण जग जिंकता येतं.

जय जिजाऊ…. जय शिवराय…