पितरांच्या आवडीचे पदार्थ ताटात… पण जिवंतपणी एकट्या माणसाच्या ताटात कोण वाढणार? सर्वपित्री अमावस्येच्या दिवशी एक प्रश्न मनाला अस्वस्थ करतो… मरणानंतर आठवण काढणारा समाज, जिवंतपणी एकट्याची भूक ओळखणार का?

आज सर्वपित्री अमावस्या… घराघरांत पितरांच्या स्मरणार्थ त्यांच्या आवडीचे पदार्थ बनवले जात आहेत. कुणाच्या वडिलांना पुरणपोळी आवडायची, कुणाच्या आईला खीर आवडायची, तर कुणाला आपल्या दिवंगत आजोबांच्या आवडीची भाजी आठवत असेल. श्रद्धेने ताट वाढले जाईल, नैवेद्य ठेवला जाईल, कावळ्याला घास दिला जाईल. डोळ्यांत आठवणी दाटतील, मनात जुन्या दिवसांची गर्दी होईल आणि आपल्या माणसांची उणीव पुन्हा एकदा जाणवेल.

आपल्या माणसांच्या आठवणी जपणे, त्यांच्या आवडीचे पदार्थ बनवणे, त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देणे, यात काहीच गैर नाही. उलट, ही आपल्या संस्कृतीतील प्रेमाची आणि कृतज्ञतेची भावना आहे.

पण दादा… आज याच दिवशी मनात एक प्रश्न सलतोय..

ज्यांना मरणानंतर आठवण काढणारे अनेकजण आहेत, त्यांच्यासाठी आज आवडीचे पदार्थ बनवले जात आहेत. पण या जगात असे कितीतरी जीव आहेत, ज्यांना ना मुलगा विचारणारा, ना मुलगी भेटायला येणारी, ना भाऊ-बहिणीची साथ, ना पत्नीचा आधार, ना नवऱ्याची सोबत! आयुष्याच्या वाटेवर चालता चालता त्यांची माणसे दुरावली, काहींनी साथ सोडली, तर काहींच्या नशिबी सुरुवातीपासूनच एकटेपणा आला.

       सचिन मयेकर      

अशा माणसांच्या दारात आज कोण जाणार?

आज ज्यांच्या घरात एकटाच चुलीसमोर बसलेला एखादा वृद्ध माणूस असेल, त्याच्या मनातही जुन्या आठवणींचा पूर येत असेल. कधीकाळी ज्या घरात मुलांचा आवाज घुमायचा, जिथे सणासुदीला पंगती उठायच्या, जिथे एकाच ताटातला घास प्रेमाने वाटला जायचा, तिथे आज शांतता असेल. कदाचित चूल पेटलेली नसेल. कदाचित दोन घास खाऊन पाणी पिऊन तो माणूस दिवस ढकलत असेल.

त्याच्या मनातही आज एखाद्या आवडीच्या पदार्थाची आठवण येत असेल. पण तो पदार्थ बनवून देणार कोण? “आजोबा, जेवण झालं का?” असं प्रेमाने विचारणार कोण? “आई, आज तुझ्या आवडीची भाजी केली आहे,” असं म्हणणारं कुणी असेल का?

आणि सर्वांत वेदनादायक प्रश्न म्हणजे, त्या माणसाच्या मृत्यूनंतर त्याच्या आठवणीने ताट वाढणार कोण?

कदाचित त्याच्या मृत्यूची बातमीसुद्धा उशिरा कळेल. चार दिवस दार उघडलं नाही म्हणून शेजाऱ्यांना संशय येईल. एखाद्या फोनवरून चौकशी होईल. आणि मग जगण्याच्या संघर्षात हरवलेल्या त्या माणसाची कहाणी कायमची संपेल.

हे चित्र प्रत्येक घराचं नाही, प्रत्येक कुटुंब असं वागतं असंही नाही. अनेक कुटुंबं आपल्या ज्येष्ठांची प्रेमाने काळजी घेतात. पण समाजात कुठेतरी अशी माणसं आहेत, ज्यांच्या एकटेपणाकडे आपलं लक्षच जात नाही. त्यांची वेदना कोणाला दिसत नाही, त्यांची भूक कोणाला जाणवत नाही आणि त्यांचं मौन कोणाला ऐकू येत नाही.

आपण पितरांच्या स्मरणार्थ अन्नदान करतो, ही अतिशय चांगली गोष्ट आहे. पण त्या अन्नदानाचा एक घास आज एखाद्या जिवंत, भुकेल्या आणि एकाकी माणसाच्या ताटातही पडला, तर त्या कृतीला किती मोठा अर्थ प्राप्त होईल!

आज आपल्या घरात पितरांच्या नावाने ताट वाढताना, एक ताट अशा व्यक्तीसाठीही वाढवता येईल का, जिला आपलं म्हणणारं कुणी नाही? एखाद्या वृद्धाश्रमात जाऊन दोन क्षण प्रेमाने बोलता येईल का? शेजारी एकटे राहणाऱ्या आजी-आजोबांची विचारपूस करता येईल का? आपल्या परिसरात कुणी उपाशी तर नाही ना, हे पाहता येईल का?

कारण माणसाला फक्त अन्नाची भूक नसते. त्याला प्रेमाची भूक असते, आपुलकीच्या दोन शब्दांची भूक असते, कोणीतरी आपलं आहे या भावनेची भूक असते.

कधी कधी एखाद्या गरीब वृद्धाला दिलेल्या जेवणापेक्षा त्याच्याजवळ बसून विचारलेला एक प्रश्न अधिक मोलाचा ठरतो—“काका, कसे आहात? काही हवंय का?” कारण त्या प्रश्नात त्याला स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव होते.

आज पितरांच्या आवडीचे पदार्थ बनवताना आपण आपल्या घरातील ज्येष्ठांचीही आठवण काढूया. आई-वडील जिवंत असतील, तर त्यांना त्यांच्या आवडीचे पदार्थ प्रेमाने खाऊ घालूया. ते दूर राहत असतील, तर फोन करूया. ते एकटे असतील, तर भेटायला जाऊया. आणि आपल्या आसपास कुटुंबाचा आधार नसलेली एखादी व्यक्ती असेल, तर तिच्यासाठीही आपल्या घराचे दार उघडूया.

कारण मृत्यूनंतरच्या आठवणींना अर्थ आहेच; पण जिवंतपणी दिलेल्या प्रेमाची किंमत त्याहून मोठी आहे.

आज कावळ्याला घास देताना आपल्या मनाला एक प्रश्न विचारूया—आपल्या आसपास एखादा माणूस उपाशी तर नाही ना? एखादी वृद्ध आई आपल्या मुलाच्या वाटेकडे डोळे लावून बसली आहे का? एखादा वृद्ध बाप आपल्या घरातील शांततेशी एकटाच झुंजतोय का? एखादी विधवा, निराधार व्यक्ती किंवा कुटुंबापासून दूर राहणारा माणूस दोन प्रेमाचे शब्द मिळण्याची वाट पाहतोय का?

त्यांच्या ताटात आज आपण एक घास वाढू शकलो, त्यांच्या डोळ्यांत आज आपण समाधान आणू शकलो, तर ती कृती केवळ दानधर्म राहणार नाही; ती माणुसकीची खरी पूजा ठरेल.

पितरांच्या स्मरणार्थ ताट वाढवा, पण जिवंत माणसाच्या भुकेकडेही दुर्लक्ष करू नका.

कारण माणूस गेल्यानंतर त्याच्या आवडीचे पदार्थ बनवणारे अनेक हात असू शकतात; पण तो जिवंत असताना त्याला प्रेमाने दोन घास भरवणारा हात मिळणे, हीच खरी श्रीमंती आहे.

आज सर्वपित्री अमावस्येच्या निमित्ताने एवढंच म्हणावंसं वाटतं…

“मृतांच्या आठवणी जपूया, पण जिवंत माणसांच्या वेदनाही ओळखूया. पितरांसाठी ताट वाढवताना, ज्यांच्या आयुष्यात आपलेपणाची भूक आहे, त्यांच्यासाठीही एक ताट राखून ठेवूया. कारण श्रद्धा परंपरेत असते, पण माणुसकी आपल्या कृतीतून जिवंत राहते!”

 छावा डिजिटल संपादकीय विभाग