🎬 ‘नाना’ नावाचा अध्याय संपला… पण त्यांचा आवाज कायम घुमत राहणार! भुकेच्या वेदनेतून अभिनय शिकलेल्या त्या मुलाचा मुरुडच्या मातीतून भारतीय सिनेसृष्टीच्या शिखरापर्यंतचा थक्क करणारा प्रवास

भारतीय चित्रपटसृष्टीतील ज्येष्ठ अभिनेते विश्वनाथ ‘नाना’ पाटेकर यांच्या निधनाने सिनेसृष्टीवर शोककळा पसरली आहे. वयाच्या ७५व्या वर्षी नाना पाटेकर यांनी अखेरचा श्वास घेतला. मिळालेल्या वृत्तानुसार, गोव्यातील डोना पाउला येथील निवासस्थानी ते बेशुद्ध अवस्थेत आढळून आले. त्यांना तातडीने रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. डॉक्टरांनी सुमारे ४५ मिनिटे CPR देऊन त्यांना वाचवण्याचे प्रयत्न केले; मात्र पहाटे ५.२० वाजता त्यांना मृत घोषित करण्यात आले. प्राथमिक माहितीनुसार त्यांच्या निधनामागे कार्डियाक अरेस्ट असल्याचे सांगितले जात असून, पुढील अधिकृत वैद्यकीय माहितीची प्रतीक्षा आहे. त्यांच्या निधनाच्या वृत्ताने मराठी तसेच हिंदी चित्रपटसृष्टीसह देशभरातील चाहत्यांमध्ये हळहळ व्यक्त होत आहे.

भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या आकाशातील एक दमदार तारा आज निखळला. आपल्या अभिनयाने, आवाजाने, संवादफेकीने आणि प्रत्येक भूमिकेत ओतलेल्या जीवामुळे कोट्यवधी प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे ज्येष्ठ अभिनेते विश्वनाथ ‘नाना’ पाटेकर यांचे वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन झाल्याचे वृत्त समोर आले आहे. गोव्यातील डोना पाउला येथील निवासस्थानी ते बेशुद्ध अवस्थेत आढळले आणि त्यांना तातडीने रुग्णालयात नेण्यात आले. डॉक्टरांनी सुमारे ४५ मिनिटे CPR देऊन त्यांना वाचवण्याचा प्रयत्न केला, मात्र पहाटे ५.२० वाजता त्यांना मृत घोषित करण्यात आल्याचे वृत्त आहे. प्राथमिक माहितीनुसार कार्डियाक अरेस्ट कारण सांगितले जात आहे.

पण नाना पाटेकरांची कहाणी केवळ एका अभिनेत्याच्या निधनाची बातमी नाही, तर ती आहे संघर्षातून घडलेल्या एका कलाकाराची, भुकेशी लढत स्वप्नांना आकार देणाऱ्या एका मुलाची आणि अखेर संपूर्ण देशाच्या मनावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या नटाची.

रायगड जिल्ह्यातील मुरुडच्या मातीत १ जानेवारी १९५१ रोजी जन्मलेला विश्वनाथ पाटेकर पुढे संपूर्ण देशाचा ‘नाना’ झाला. लहानपणापासूनच परिस्थितीशी त्यांचा संघर्ष सुरू होता. घरची आर्थिक परिस्थिती हलाखीची होती आणि त्यामुळे वयाच्या अवघ्या १३व्या वर्षी त्यांनी कामाला सुरुवात केली. शाळा सुटल्यानंतर मुंबईत चित्रपटांची पोस्टर रंगवण्याचे काम ते करायचे. या कामासाठी त्यांना महिन्याला अवघे ३५ रुपये आणि दिवसातून एक वेळचे जेवण मिळायचे. कामासाठी अनेक किलोमीटर पायी चालत जाणाऱ्या त्या मुलाच्या पोटात भूक होती, डोळ्यांत स्वप्न होते आणि मनात परिस्थितीला हरवण्याची जिद्द होती.

कदाचित म्हणूनच नाना पाटेकरांचा अभिनय कधीच कृत्रिम वाटला नाही. त्यांनी माणसाला पुस्तकातून नाही, तर माणसांच्या गर्दीतून, गरिबीतून, अपमानातून, वेदनेतून आणि जगण्याच्या संघर्षातून समजून घेतले होते. भुकेने त्यांना अभिनय शिकवला आणि संघर्षाने त्यांच्या चेहऱ्याला भाव दिले.

रंगभूमीशी जोडले गेले आणि अभिनयाच्या क्षेत्रात स्वतःची वाट तयार करत त्यांनी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला. १९७८ मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटातून त्यांच्या हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रवासाला सुरुवात झाली. सुरुवातीच्या काळात छोट्या भूमिका करत असताना त्यांच्या अभिनयातील वेगळेपणा दिग्दर्शकांच्या आणि प्रेक्षकांच्या लक्षात येऊ लागला.

त्यानंतर आला ‘अंकुश’, आणि नाना पाटेकर नावाचा अभिनेता वेगाने पुढे आला. त्यांच्या अभिनयात आक्रोश होता, राग होता, वेदना होती, पण त्याचबरोबर सामान्य माणसाच्या मनाचा आवाजही होता. **‘परिंदा’**मधील त्यांच्या भूमिकेने तर त्यांना राष्ट्रीय पातळीवर मोठी ओळख मिळवून दिली आणि त्यांना राष्ट्रीय पुरस्काराचा सन्मान मिळाला.

मात्र नाना पाटेकरांच्या कारकिर्दीतील सर्वात गाजलेली पर्वणी म्हणजे ‘क्रांतिवीर’. या चित्रपटातील त्यांचा अभिनय आणि संवाद आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहेत. पडद्यावर उभा राहिलेला तो नाना म्हणजे जणू व्यवस्थेविरुद्ध संतापलेल्या सामान्य माणसाचा आवाज होता. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कारासह अनेक महत्त्वाचे सन्मान मिळाले.

‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी’, ‘तिरंगा’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’ अशा विविध चित्रपटांतून त्यांनी आपल्या अभिनयाच्या वेगवेगळ्या छटा दाखवल्या. कधी पोलिस अधिकारी, कधी गुन्हेगार, कधी नेता, कधी सामान्य माणूस तर कधी कठोर स्वभावाचा अधिकारी—भूमिका कोणतीही असो, पडद्यावर दिसायचा तो फक्त ‘नाना’.

आणि मग गंभीर भूमिका करणाऱ्या याच नानांनी प्रेक्षकांना खळखळून हसवले ते ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी बनून. त्यांच्या संवादफेकीने आणि देहबोलीने या व्यक्तिरेखेलाही अजरामर केले.

मराठी रंगभूमी आणि चित्रपटाशी असलेले नानांचे नातेही तितकेच घट्ट होते. ‘नटसम्राट’ या चित्रपटात त्यांनी साकारलेला गणपतराव बेलवलकर म्हणजे मराठी प्रेक्षकांच्या काळजाला भिडणारी भूमिका. रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या कलाकाराची हतबलता, एकटेपणा, आठवणी आणि वेदना त्यांनी इतक्या ताकदीने मांडल्या की अनेक प्रेक्षकांच्या डोळ्यांत पाणी आले.

नाना पाटेकरांना अभिनयासाठी अनेक राष्ट्रीय आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाले. २०१३ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. मात्र पुरस्कारांची एवढी मोठी शिदोरी असूनही नाना स्वतःला कधीही मोठा समजून मिरवणारे कलाकार नव्हते.

पडद्यावरचा नाना जितका मोठा होता, तितकाच पडद्यामागचा माणूसही मोठा होता. महाराष्ट्रातील शेतकरी आणि ग्रामीण भागातील गरजू कुटुंबांसाठी काम करण्यासाठी त्यांनी मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत नाम फाउंडेशनच्या माध्यमातून सामाजिक कार्य केले. अभिनयातून मिळालेली लोकप्रियता केवळ स्वतःसाठी न वापरता त्यांनी गरजू माणसापर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला.

म्हणूनच आज नाना पाटेकर गेले आहेत, असे म्हणणे कदाचित त्यांच्या कलेला कमी लेखणे ठरेल.

कारण नाना नावाचा माणूस गेला असेल, पण नाना पाटेकर नावाचा कलाकार कधीच जाणार नाही.

मुरुडच्या मातीत जन्मलेला तो मुलगा, वयाच्या तेराव्या वर्षी पोस्टर रंगवणारा तो संघर्षशील कलाकार, दिवसातून एक वेळच्या जेवणासाठी मेहनत करणारा तो तरुण, रंगभूमीवर स्वतःला सिद्ध करणारा अभिनेता आणि पुढे राष्ट्रीय पुरस्कार, पद्मश्री आणि कोट्यवधी चाहत्यांचे प्रेम मिळवणारा महान कलाकार—हा संपूर्ण प्रवासच एका चित्रपटापेक्षा कमी नाही.

कधी काळी ज्याच्या हातात पोस्टर रंगवण्यासाठी ब्रश होता, त्याच हाताने पुढे भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासावर आपल्या अभिनयाची अमिट सही केली.

कधी पोटासाठी काम करणारा तो मुलगा पुढे लाखो लोकांच्या हृदयाचा आवाज बनला.

कधी एक वेळच्या जेवणासाठी झगडणारा तो कलाकार पुढे आपल्या कलेने संपूर्ण देशाला समृद्ध करून गेला.

आज त्यांचा आवाज शांत झाला आहे…

पडद्यावरची त्यांची खुर्ची रिकामी झाली आहे…

त्यांच्या संवादांची ती धार पुन्हा नव्याने ऐकू येणार नाही…

पण ‘नाना’ नावाची जादू कधीच संपणार नाही.

कारण काही कलाकार पडद्यावर भूमिका करतात आणि निघून जातात…

पण काही कलाकार स्वतःच एक इतिहास बनतात.

नाना पाटेकर हे त्यापैकीच एक नाव.

🕯️ मुरुडच्या मातीतून निघालेला हा ‘नाना’ आज पंचमहाभूतांत विलीन होईल; पण महाराष्ट्राच्या आणि भारतीय सिनेसृष्टीच्या स्मरणातून कधीच नाही.

विश्वनाथ ‘नाना’ पाटेकर

१९५१ – २०२६

भावपूर्ण श्रद्धांजली! 💐🙏

— छावा