शिवाजी महाराजांनी आव्हान दिलेला, संभाजी महाराजांनी हादरवलेला अजिंक्य जंजिरा 

       — रविवार विशेष —

छावा डिजिटल न्यूज पोर्टल – सचिन मयेकर —रेवदंडा, रविवार १४ डिसेंबर २०२५

अरबी समुद्राच्या छातीत उभा असलेला मुरुड जंजिरा इतिहासात ‘अजिंक्य’ म्हणून ओळखला जातो, पण हा दुर्ग कधीच छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आव्हानापासून आणि छत्रपती संभाजी महाराजांच्या रणधगधगत्या दबावापासून सुटलेला नव्हता. स्वराज्याचे सागरी स्वप्न डोळ्यांत ठेवून शिवाजी महाराजांनी जंजिराला थेट भिडण्याऐवजी त्याला रणनीतीने घेरण्याचा मार्ग निवडला, तर संभाजी महाराजांनी त्याच मार्गावर पुढे जात जंजिराला असा हादरा दिला की हा अजिंक्य दुर्ग समुद्रात उभा असूनही आतून अस्वस्थ झाला. जंजिरा जिंकला गेला नाही, पण मराठ्यांच्या पराक्रमामुळे तो कधीच निर्धास्त राहू शकला नाही.

जंजिराच्या इतिहासाची सुरुवात जरी स्थानिक कोळी समाजाने केलेल्या उभारणीपासून होत असली, तरी या दुर्गाला खऱ्या अर्थाने ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले तेव्हा तो सिद्दी सत्तेच्या ताब्यात गेला. आफ्रिकी वंशाचे सिद्दी सरदार मुघल सत्तेशी संधान बांधून कोकण किनाऱ्यावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित करत होते आणि जंजिरा हा त्यांच्या सामर्थ्याचा किल्ला बनला होता. स्वराज्याच्या दृष्टीने ही सिद्दी सत्ता मोठा धोका ठरू लागली होती.

हेच ओळखून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जंजिराला केवळ किल्ला म्हणून नव्हे, तर स्वराज्याच्या सागरी सुरक्षेतील अडथळा म्हणून पाहिले. जंजिरावर थेट हल्ला करून रक्तपात करण्याऐवजी महाराजांनी त्याच्या अगदी समोर समुद्रात पद्मदुर्ग (कासा किल्ला) उभारला. हा किल्ला म्हणजे जंजिराला दिलेले स्पष्ट आव्हान होते — स्वराज्य समुद्रावरही उभे आहे. पद्मदुर्गाच्या माध्यमातून सिद्दींच्या हालचालींवर नजर ठेवली जाऊ लागली आणि जंजिरावर कायमचा दबाव निर्माण झाला.

शिवाजी महाराजांनी दाखवलेल्या या सागरी रणनितीला छत्रपती संभाजी महाराजांनी अधिक तीव्र आणि आक्रमक रूप दिले. संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत जंजिरावर सलग मोहिमा, पुरवठा मार्गांवर घाव, सिद्दींच्या नौदलावर अंकुश आणि किल्ल्याबाहेर पडण्याची हिंमत मोडून काढणारा दबाव निर्माण झाला. सिद्दी सत्ता किल्ल्याच्या आत सुरक्षित असली तरी मानसिकदृष्ट्या हादरली होती. जंजिरा अजिंक्य राहिला, पण सिद्दी पराभूत मानसिकतेत अडकला — आणि हाच संभाजी महाराजांचा खरा विजय होता.

जंजिराची अभेद्य बांधणी ही त्याच्या अजिंक्यतेचे प्रमुख कारण ठरली. समुद्राच्या पातळीखाली खोलवर घातलेला पाया, सुमारे ४० फूट उंच तटबंदी, मजबूत बुरुज, फसव्या प्रवेशद्वारांची रचना आणि प्रचंड तोफखाना यामुळे हा दुर्ग थेट हल्ल्याला सहज शरण जाणारा नव्हता. किल्ल्यातील गोड्या पाण्याच्या विहिरींमुळे वेढ्याच्या काळातही जंजिरा स्वयंपूर्ण राहिला. “कलालबंगडी”सारख्या प्रचंड तोफांनी समुद्रावरून येणाऱ्या प्रत्येक शत्रूला थरकाप उडवला.

म्हणूनच इतिहासात जंजिरा “का अजिंक्य ठरला” याचे उत्तर केवळ दगडात नाही, तर त्याच्या स्थानात, रचनेत आणि व्यवस्थेत आहे. पण त्याच वेळी हेही तितकेच खरे आहे की शिवाजी महाराजांच्या दूरदृष्टीशिवाय आणि संभाजी महाराजांच्या पराक्रमाशिवाय जंजिराचा इतिहास अपूर्ण आहे. हा दुर्ग जिंकता आला नाही, पण मराठ्यांच्या रणनितीने, दबावाने आणि धैर्याने तो कायम हादरलेलाच राहिला.