जिजाऊंचे संस्कार… येसूबाईंचा त्याग! महिला दिनी तमाम महिलांना ‘छावा’ तर्फ मानाचा सलाम

छावा डिजिटल मीडिया न्यूज पोर्टल ✍ सचिन मयेकर, रायगड रविवार ०८ मार्च २०२६

महिला दिन आला की अनेक ठिकाणी कार्यक्रम होतात, भाषणं होतात, चहापाणी होतं आणि महिलांचा सन्मान केला जातो—ही नक्कीच आनंदाची बाब आहे. पण त्याच वेळी इतिहासात ज्या स्त्रियांनी आयुष्यभर संघर्ष करून स्त्रीशक्तीचा आदर्श निर्माण केला, त्यांची आठवणही आपण मनापासून ठेवली पाहिजे. म्हणूनच या महिला दिनी मराठा इतिहासातील एका महान स्त्रीची आठवण करणं महत्त्वाचं ठरतं येसूबाई भोसले.

पती छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या क्रूर मृत्यूनंतर, रायगड किल्ल्यावरचा वेढा आणि पुढे अठरा वर्षांची कैद या सगळ्या संकटांतही त्या मोडल्या नाहीत. त्यांनी आपल्या मुलाला संस्कार दिले आणि स्वराज्याची ज्योत जिवंत ठेवली. म्हणूनच महिला दिन साजरा करताना कार्यक्रमांसोबत अशा त्या माऊलीच्या संघर्षाची आठवण ठेवणं हेच खऱ्या अर्थाने स्त्रीशक्तीला आदर देणं ठरेल.

इतिहासात काही कथा अशा असतात की त्या केवळ भूतकाळात बंद होत नाहीत; त्या काळाच्या पलीकडे जाऊन आजच्या समाजालाही आरसा दाखवतात. इतिहासात काही स्त्रिया अशा होऊन गेल्या की त्यांचं आयुष्य केवळ एका घरापुरतं मर्यादित राहत नाही; ते संपूर्ण समाजासाठी प्रेरणा बनतं. येसूबाई भोसले यांचं आयुष्य अशीच एक गाथा आहे. स्वाभिमान, संयम आणि मातृत्वाची.

येसूबाई भोसले या मराठा इतिहासातील अत्यंत धैर्यवान आणि स्वाभिमानी स्त्री म्हणून ओळखल्या जातात. इतिहासकारांच्या मते त्यांचा जन्म सुमारे इ.स. १६५५ च्या आसपास झाला असावा. त्या शिर्के घराण्यातील होत्या आणि त्यांचा जन्म कोकणातील शिर्के घराण्याच्या वाड्यात झाला असे मानले जाते. लहानपणापासूनच त्यांना राजघराण्याच्या संस्कारांचे आणि शौर्यपरंपरेचे वातावरण मिळाले.

त्यांचा विवाह छत्रपती संभाजी महाराज यांच्याशी झाला. त्या काळातील परंपरेनुसार हा विवाह लहान वयातच झाला होता. इतिहासकारांच्या अंदाजानुसार त्यावेळी त्यांचे वय सुमारे ८ ते ९ वर्षांच्या दरम्यान होते. पुढे त्या मराठा साम्राज्याच्या युवराज्ञी आणि नंतर राजमाता बनल्या.

इ.स. १६८९ मध्ये संभाजी महाराजांचा क्रूर मृत्यू झाल्यानंतर स्वराज्यावर मोठं संकट कोसळलं. त्या वेळी स्वराज्याची राजधानी असलेल्या रायगड किल्ल्यावर मुघलांचा वेढा होता. त्या कठीण परिस्थितीत येसूबाईंनी धैर्याने परिस्थिती हाताळली. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर काही काळ त्यांनी रायगडावरील व्यवस्था सांभाळली आणि मराठा साम्राज्याचा वारस असलेल्या आपल्या मुलगा छत्रपती शाहू महाराज याचे रक्षण केले.

संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर तेव्हाच्या घडामोडींमध्ये राजाराम महाराजांना सुरक्षित बाहेर काढणे आणि स्वराज्याचा वारस वाचवणे हे अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळात येसूबाईंनी संयमाने परिस्थिती हाताळली. अखेरीस मुघल सैन्याने रायगड जिंकला आणि त्यानंतर येसूबाई व लहान शाहुंना कैद करण्यात आले.

मराठा इतिहासातील एक अत्यंत हृदयस्पर्शी क्षण म्हणजे येसूबाई भोसले यांनी घेतलेला तो कठीण निर्णय. रायगड पडत असताना परिस्थिती अशी होती की काही सरदारांनी राजाराम महाराज यांना गुप्त मार्गाने सुरक्षित बाहेर काढलं, जेणेकरून स्वराज्याचा संघर्ष पुढे सुरू राहील. त्या वेळी येसूबाईंसमोरही एक पर्याय होता आपल्या लहान मुलाला, पुढील वारस छत्रपती शाहू महाराज यांनाही गुप्त मार्गाने बाहेर पाठवण्याचा. पण त्या माऊलीने वेगळाच निर्णय घेतला.

त्यांनी आपल्या मुलाला स्वतःपासून दूर पाठवलं नाही; उलट त्या त्याला सोबत घेऊनच कैदेत गेल्या. एका आईला माहीत होतं की पुढचा काळ किती कठीण असेल, किती अनिश्चित असेल, पण तरीही मुलाला स्वतःपासून दूर ठेवण्यापेक्षा त्याच्यासोबत दुःख सहन करणं त्यांनी पसंत केलं. हा निर्णय केवळ राजकीय नव्हता तो एका माऊलीच्या हृदयातून आलेला होता.

इतिहासात अनेक राजे राण्यांचे पराक्रम सांगितले जातात, पण एका आईचा हा निर्णय मन हेलावून टाकणारा आहे. कारण त्या क्षणी येसूबाई राणी नव्हत्या त्या फक्त एक आई होत्या, जिच्यासाठी आपल्या लेकराला स्वतःपासून दूर पाठवणं अशक्य होतं.

म्हणूनच मराठा इतिहासात येसूबाईंचं स्थान केवळ एका राणीचं नाही; तर संकटाच्या काळात स्वराज्याची प्रतिष्ठा जपणाऱ्या धैर्यशील स्त्रीचं आहे.

आज आपण स्वतःला विचारलं पाहिजे—आपण थोडा वेळसुद्धा आपल्या मर्जीच्या विरुद्ध दुसऱ्याचं ऐकून राहू शकत नाही. आपल्या इच्छेविरुद्ध काही घडलं तर मन अस्वस्थ होतं, बंड करतं. पण कल्पना करा, एका स्त्रीने तब्बल अठरा वर्षे परक्या छावणीत, परक्या लोकांच्या पहाऱ्यात, परक्या अटींवर आयुष्य काढणं म्हणजे काय असेल?

१६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या क्रूर मृत्यूनंतर मराठा साम्राज्यावर संकटांचा डोंगर कोसळला. त्या वेळी स्वराज्याची राजधानी असलेल्या रायगड किल्ल्यावर मुघलांचा वेढा होता. अखेर गड पडला आणि येसूबाई व त्यांच्या लहान मुलाला पकडण्यात आलं. त्यानंतर त्यांना औरंगजेब यांच्या ताब्यातील छावणीत नेण्यात आलं.

त्या दिवसापासून सुरू झाला अठरा वर्षांचा कठीण काळ. परक्या भूमीत, परक्या लोकांच्या नजरेखाली, अनिश्चित भविष्याच्या सावलीत दिवस सरत होते. दिवाळी आली असेल—पण घर नव्हतं. दसरा आला असेल—पण स्वराज्याचा गड नव्हता. सण आले असतील पण आपले लोक नव्हते. पण येसूबाई मोडल्या नाहीत. कैद देहाची होती मनाची नव्हती. त्यांनी आपला स्वाभिमान जपला, आपल्या मुलाला संस्कार दिले आणि त्याच्या मनात स्वराज्याची ज्योत जिवंत ठेवली. पुढे तोच मुलगा छत्रपती शाहू महाराज म्हणून मराठा साम्राज्याच्या गादीवर आरूढ झाला.

आज या इतिहासाकडे पाहताना एक मोठा प्रश्न उभा राहतो इतिहासातील येसूबाईंची कैद संपली, पण आजही कित्येक महिलांच्या आयुष्यात अदृश्य कैद आहे का?

आज औरंगजेब नाही, मुघल छावणी नाही. पण तरीही अनेक महिला आपल्या घरातच स्वतःच्या इच्छा, स्वप्नं आणि आवाज दाबून जगत आहेत. परिस्थिती, समाज, कुटुंब किंवा परंपरेच्या नावाखाली त्या स्वतःच्या मनाला गप्प करत आहेत.

म्हणूनच आज येसूबाईंची कथा केवळ इतिहास नाही ती आजच्या समाजालाही विचार करायला भाग पाडते. येसूबाईंचं आयुष्य आपल्याला शिकवतं की स्त्री म्हणजे केवळ सहन करणारी नाही; ती संकटातही स्वाभिमान जपणारी शक्ती आहे. आजच्या त्या करोडो महिलांना—ज्या आपल्या स्वप्नांना गप्प करूनही कुटुंबासाठी जगतात इतिहासातून एकच संदेश मिळतो: स्वाभिमान जपा… कारण कैद परिस्थितीची असू शकते, पण आत्म्याची नसते.कधी कधी मनात प्रश्न उभा राहतो महिलांमध्ये एवढी सोशिकता, एवढं धैर्य आणि सहनशक्ती येते तरी कुठून? जीवनात कितीही संकटं आली, कितीही वेदना आल्या, तरीही स्त्री पुन्हा उभी राहते, घर उभं ठेवते आणि कुटुंबाला आधार देते. याचं उत्तर कदाचित एका शब्दात सापडतं मातृत्व. स्त्री जेव्हा आई बनते तेव्हा तिच्या मनात एक वेगळीच ताकद जन्माला येते. स्वतःच्या वेदना, स्वप्नं आणि इच्छा बाजूला ठेवून आपल्या लेकरासाठी जगण्याची क्षमता तिच्यात निर्माण होते. म्हणूनच इतिहासात येसूबाई भोसले असोत किंवा आजच्या काळातील साध्या घरातील आई त्यांच्यातील सहनशक्ती ही केवळ परिस्थितीची देणगी नसते, ती प्रेमाची आणि मातृत्वाची शक्ती असते. कदाचित म्हणूनच स्त्री कितीही दुःख सहन करते, पण कुटुंबासाठी तिच्या चेहऱ्यावर हसू ठेवते. आणि म्हणूनच जगातील सर्वात मोठी शक्ती जर कोणती असेल, तर ती आईच्या मनातील प्रेम आणि सहनशक्तीच असते.

जिजाऊंनी स्वराज्य घडवलं  आणि येसूबाईंनी ते शत्रूच्या तावडीत जपलं महिला दिनी अनेक महान स्त्रियांची आठवण होते. जिजाबाई यांच्यासारख्या थोर मातांनी मराठा इतिहास घडवला. त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराज यांना संस्कार देत स्वराज्याचा पाया घातला. त्यांच्या काळातही मुघल साम्राज्याचं मोठं संकट होतं; तरीही किल्ल्यांचा आधार, स्वराज्याच्या माणसांचं बळ आणि आपल्या दूरदृष्टीच्या जोरावर त्यांनी शिवाजी महाराजांना घडवलं आणि स्वराज्याचा पाया मजबूत केला. आणि पुढे इतिहासात येसूबाई भोसले यांच्यासारखी दुसरी माऊली उभी राहिली. पती छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या क्रूर मृत्यूनंतर त्यांना स्वतःला आणि आपल्या लहान मुलाला थेट मुघलांच्या ताब्यात जावं लागलं. परक्या छावणीत, शत्रूच्या पहाऱ्यात, स्वराज्यापासून दूर अशा परिस्थितीत त्यांनी अठरा वर्षे आपल्या मुलाचं संगोपन केलं. तोच मुलगा पुढे छत्रपती शाहू महाराज म्हणून मराठा साम्राज्याच्या गादीवर बसला. म्हणजेच एका माऊलीने शत्रूच्या छावणीत राहूनही स्वराज्याच्या भविष्यातील राजाला संस्कार दिले. आजही आपल्या समाजात, आपल्या घराघरात अशा अनेक जिजाऊ आणि येसूबाई दिसतात. आपल्या कुटुंबासाठी, आपल्या मुलांसाठी, आणि समाजासाठी स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवून जगणाऱ्या त्या प्रत्येक आईमध्ये जिजाऊंचं संस्कारमय मातृत्व आणि येसूबाईंची सोशिकता जिवंत आहे.

 अशा त्या मातृत्वाला, त्या त्यागाला आणि त्या अदम्य धैर्याला मनापासून सलाम