“देवाच्या द्वारी” जेजुरीचा मल्हार : श्रद्धेच्या गडावर उभं महाराष्ट्र

“या देवस्थानाशी नातं सांगणारा प्रत्येक भक्त, तो कुठल्याही समाजाचा असो, मल्हाराचा आपलाच आहे.”

          🙏 येळकोट येळकोट जय मल्हार 🙏

• छावा डिजिटल मीडिया न्यूज पोर्टल
• देवाच्या द्वारी | छावा विशेष
• ✍️ छावा टीम
• 📅 मंगळवार, २० जानेवारी २०२६

खानदेश, कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र आणि संपूर्ण राज्याच्या श्रद्धेच्या नकाशावर ठळकपणे उठून दिसणारं देवस्थान म्हणजे जेजुरी, आणि त्या जेजुरीच्या गडावर विराजमान असलेलं दैवत म्हणजे लोकदैवत खंडोबा. हे मंदिर कोणत्याही एका समाजाचं, एका व्यक्तीचं किंवा एका काळाचं नाही, तर ते शतकानुशतके महाराष्ट्राच्या लोकविश्वासातून घडत गेलेलं श्रद्धाकेंद्र आहे, हीच या देवस्थानाची खरी ओळख आहे.

इतिहास आणि लोकपरंपरा पाहिली तर जेजुरीच्या खंडोबा मंदिराची निर्मिती एका दिवसात किंवा एका राजाच्या आदेशाने झालेली नाही. यादवकालापासून या परिसराला धार्मिक महत्त्व असल्याचे उल्लेख सापडतात आणि पुढील काळात बहमनी, आदिलशाही तसेच मराठा सत्तेच्या काळातही या देवस्थानाची पूजा, देखभाल आणि विस्तार सुरू राहिल्याचे संकेत मिळतात. त्यामुळे “मंदिर कोणी बांधलं?” या प्रश्नाचं उत्तर एखाद्या एका नावात देता येत नाही, कारण जेजुरी हे राजाश्रयाइतकंच लोकाश्रयावर उभं राहिलेलं देवस्थान आहे.

मंदिरातील खंडोबाची मूर्ती ही लोकमान्यतेनुसार स्वयंभू मानली जाते, म्हणजे ती मानवनिर्मित नसून श्रद्धेनुसार ती प्रकट झालेली आहे. त्यामुळे “मूर्ती कोणी ठेवली?” याबाबत ठोस ऐतिहासिक नोंद उपलब्ध नाही, मात्र पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या पूजाविधी, ओव्या, भारुड आणि लोककथा या मूर्तीच्या प्राचीनतेची साक्ष देतात. खंडोबाला मार्तंड भैरव म्हणजे सूर्यस्वरूप मानलं जातं, आणि म्हणूनच तेज, संरक्षण, न्याय आणि धैर्य ही या दैवताची मुख्य प्रतीकं मानली जातात.

जेजुरी मंदिराची रचना पाहिली तर ते एखाद्या किल्ल्यासारखं भासते. उंच डोंगर, लांबलचक पायऱ्या, दीपस्तंभ आणि सभोवतालची उपदेवालयं हे सर्व या देवस्थानाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाची साक्ष देतात. या पायऱ्या चढताना माणूस फक्त डोंगर चढत नाही, तर आपल्या मनातील ओझं उतरवत श्रद्धेच्या शिखराकडे जातो, अशी भावना अनेक भक्त व्यक्त करतात.

खंडोबाची उपासना ही केवळ पौराणिक कथांपुरती मर्यादित नाही, तर ती लोकजीवनाशी जोडलेली आहे. पौराणिक कथांनुसार मल्ल-मणीसारख्या अन्यायाचं उच्चाटन करणारा खंडोबा हा न्यायप्रिय आणि करुणावान देव मानला जातो. त्यामुळेच शेतकरी त्याला पीक रक्षणासाठी, कष्टकरी आणि सामान्य माणूस संकटातून बाहेर पडण्यासाठी, तर योद्धा आणि सैनिक धैर्यासाठी मानतो. ही व्यापक स्वीकारार्हताच खंडोबाला लोकदैवत बनवते.

जेजुरीतील यात्रांचा आणि विशेषतः चंपाषष्ठी उत्सवाचा उल्लेख केल्याशिवाय ही माहिती अपूर्ण ठरेल. या काळात जेजुरीत लाखो भक्त येतात आणि भंडाऱ्याच्या पिवळ्या उधळणीत संपूर्ण गड भक्तीने न्हाऊन निघतो. भंडारा ही केवळ परंपरा नसून तो विजय, समृद्धी आणि श्रद्धेचं प्रतीक मानला जातो. रविवारी विशेष गर्दी होण्यामागे खंडोबाचा सूर्यस्वरूपाशी असलेला संबंध मानला जातो, म्हणून रविवार हा वारही भक्तीच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरतो.

महत्त्वाचं म्हणजे जेजुरी मंदिराला कधीही एका जाती, एका समाज किंवा एका गटाच्या चौकटीत बंदिस्त केलं गेलं नाही. हे देवस्थान महाराष्ट्राच्या मातीतून उगवलेलं आणि महाराष्ट्राच्या लोकांनी जपलेलं आहे. जेजुरीच्या पायऱ्या चढताना कुणाची जात, धर्म किंवा सामाजिक ओळख विचारली जात नाही, कारण इथे सगळे समान असतात, सगळ्यांच्या कपाळावर तोच पिवळा भंडारा असतो आणि ओठांवर एकच जयघोष असतो — येळकोट येळकोट जय मल्हार.

आजही जेजुरीकडे पाहताना मंदिराच्या भिंतींपेक्षा त्यामागची श्रद्धा अधिक बोलकी वाटते. काळ बदलला, राजवटी बदलल्या, व्यवस्था बदलल्या, पण जेजुरीचा गड आणि मल्हाराची भक्ती आजही तितकीच जिवंत आहे, कारण ती लोकांच्या हृदयात खोलवर रुजलेली आहे. म्हणूनच जेजुरीचं खंडोबा मंदिर हे केवळ धार्मिक स्थळ न राहता महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक एकात्मतेचं प्रतीक बनलं आहे.

🙏 येळकोट येळकोट जय मल्हार 🙏