🕉️ रायगडाची पहाट, शिवभक्त राजा आणि अखंड श्रद्धेचा इतिहास महाशिवरात्री विशेष

हा लेख रायगडाच्या प्रत्यक्ष भेटीदरम्यान अनुभवलेल्या भावनांवर, ऐतिहासिक नोंदींवर आणि लोकपरंपरेत जपल्या गेलेल्या उल्लेखांवर आधारित आहे.

• छावा डिजिटल मीडिया न्यूज पोर्टल
• ✍ सचिन मयेकर | रायगड 
• 📅 रविवार | १५ फेब्रुवारी

स्वराज्याची राजधानी… दगडांत कोरलेला इतिहास… आणि त्या इतिहासाच्या मध्यभागी उभा असलेला एक राजा — छत्रपती शिवाजी महाराज.महाशिवरात्रीच्या पावन निमित्ताने जेव्हा आपण शिवभक्तीचा विचार करतो, तेव्हा रायगडावरील त्यांची दिनचर्या डोळ्यांसमोर उभी राहते.

 स्वराज्याची राजधानी Raigad Fort

रायगड म्हणजे केवळ किल्ला नाही; ती एक सजीव राजधानी होती. राजवाड्यातून पहाटेचा पहिला किरण डोकावताच महाराज उठत. शिस्त, संयम आणि धर्मनिष्ठा हा त्यांच्या आयुष्याचा पाया होता.

राजवाड्याजवळील दगडी पाण्याच्या हौदामध्ये स्नान करून ते दिवसाची सुरुवात करत. कोणताही ऋतू असो पावसाळा, हिवाळा किंवा उन्हाळा ही दिनचर्या अबाधित राहायची.

पहाटेची वाट जगदीश्वराच्या दिशेने राजवाड्यालगतचे पवित्र जलकुंड ही रायगडाच्या शिस्तबद्ध आणि समृद्ध जलव्यवस्थेची साक्ष देणारी जागा आहे. पहाटेच्या शांत वेळी, त्या दगडी कुशीत साठवलेल्या थंडगार पाण्यात स्नान करून छत्रपती शिवाजी महाराज दिवसाची सुरुवात करत असत. हे स्नान केवळ देहशुद्धी नव्हे, तर मनाची आणि विचारांचीही तयारी होती. त्यानंतर राजदरबारातील जबाबदाऱ्या स्वीकारण्यापूर्वी ते जगदीश्वराच्या चरणी नतमस्तक होत. त्या काही क्षणांत सत्ता, श्रद्धा आणि स्वराज्याची जाणीव यांचा अद्भुत संगम घडत असे.

मंदिरात प्रवेश करून ते शिवपिंडीसमोर ध्यानमग्न होत. पूजा, अभिषेक, मंत्रोच्चार ही केवळ परंपरा नव्हती; ती त्यांच्या मनातील श्रद्धेची अभिव्यक्ती होती.

 राज्याभिषेक आणि तीच शिवपिंडी

६ जून १६७४ रोजी झालेल्या राज्याभिषेकावेळी याच मंदिरात विधी झाले. आजही मंदिरात असलेली शिवपिंडी त्या ऐतिहासिक क्षणाची साक्ष देत उभी आहे. हीच ती जागा, जिथे एका स्वप्नाला “हिंदवी स्वराज्य” या नावाने मूर्त स्वरूप मिळाले.

 मंदिराची रचना मशीदीसारखी का?

जगदीश्वर मंदिराची बाह्यरचना काही अंशी दख्खनी-इस्लामी स्थापत्यशैलीशी साधर्म्य दाखवते. काही इतिहास अभ्यासकांच्या मते, त्या काळातील राजकीय परिस्थिती लक्षात घेता ही रचना केवळ कलात्मक नव्हे तर रणनीतिकही असू शकते. जर शत्रूराज्यांच्या नजरेत हे बांधकाम दूरून एखाद्या मशीदीसारखे भासले, तर त्यावरील तोडफोडीचा धोका कमी राहील — अशी दूरदृष्टी असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. मात्र याबाबत ठोस ऐतिहासिक पुरावे उपलब्ध नाहीत; तरीही छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या बुद्धिमत्ता, सावधगिरी आणि दीर्घकालीन विचारसरणीचा विचार केला, तर त्यांनी स्थापत्यकलेतही संरक्षणाचा विचार केला असावा, असे अनेक अभ्यासक मानतात.

शिवाजी महाराजांसाठी शिवभक्ती म्हणजे केवळ पूजा नव्हती; ती जीवनपद्धती होती.शौर्य, संयम, न्याय आणि धर्मरक्षण हेच त्यांच्या “शिवत्वाचे” रूप होते.महाशिवरात्रीच्या दिवशी आपण रात्र जागवतो, उपवास करतो, मंत्र म्हणतो.पण रायगडाची पहाट आठवली, की लक्षात येते एक राजा रोज पहाटे शिवाच्या चरणी नतमस्तक होत होता… आणि मग दिवसभर स्वराज्यासाठी लढत होता.

ज्या शिवपिंडीसमोर बसून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पूजा केली, नामस्मरण केले… ज्या भक्तीतून त्यांनी शक्ती घेत स्वराज्याचा कारभार चालवला, रयतेची जाण ठेवली आणि न्यायाचा धागा कधी सुटू दिला नाही त्या पवित्र पिंडीसमोर नतमस्तक होताना आजही मन थरारून जाते. जणू त्या दगडात इतिहासाचे स्पंदन साठले आहे, आणि कपाळ टेकविताच त्या स्पंदनांचा स्पर्श अंत:करणाला होतो. क्षणभरासाठी काळ थांबतो… आणि आपण त्या युगाशी, त्या राजाशी, त्या भक्तीशी जोडले गेलो आहोत असा भास मनाला होऊन जातो.

रायगडाच्या अनेक वास्तूंप्रमाणेच जगदीश्वर मंदिर परिसरालाही कालपरत्वे आघात सहन करावे लागले. मुघलांच्या ताब्यानंतर आणि पुढे इंग्रजांच्या काळात गडावरील अनेक बांधकामांची हानी झाली, असे उल्लेख इतिहासात आढळतात. मंदिराबाहेरील नंदीची मूर्ती आज तुटलेल्या अवस्थेत दिसते; तिची झालेली तोडफोड ही त्या अस्थिर काळाची साक्ष देत उभी आहे. मात्र मंदिराची मुख्य रचना आणि गर्भगृह आजही उभे आहे  यावरून त्या पवित्र स्थळाची भक्कम बांधणी आणि काळाच्या झळांना तोंड देणारी ताकद लक्षात येते. जणू इतिहासातील संघर्षांनी बाह्य भाग जखमी केला, पण श्रद्धेच्या केंद्राला स्पर्श करू शकला नाही

राजाविषयीची दृढ निष्ठा आणि मनातील अथांग प्रेम माणसाला अशक्य वाटणाऱ्या वाटाही पार करायला शिकवते. रायगडाच्या उंच, दगडी चढणीवरून काठीच्या आधाराने एक अपंग व्यक्ती शिवपिंडीजवळ पूजा करण्यासाठी येताना दिसते  हा केवळ प्रवास नाही, तर श्रद्धेचा विजय आहे. शरीराची मर्यादा असली तरी मनातील शिवभक्ती अढळ असते, हेच या दृश्यातून जाणवते. छत्रपती शिवाजी महाराजांविषयीचा आदर, स्वराज्याच्या राजधानीत नतमस्तक होण्याची ओढ आणि जगदीश्वराच्या चरणी डोके टेकवण्याची तळमळ  यासाठी तो प्रत्येक पायरी जिद्दीने चढतो. हीच खरी शिवभक्ती… हीच खरी स्वराज्याशी असलेली नाळ.

🚩आजचा संदेश

महाशिवरात्री म्हणजे अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याचा प्रवास.रायगड आपल्याला शिकवतोभक्ती आणि कर्तव्य यांचासंगम झाला की इतिहास घडतो.आज शिवपिंडीसमोरनतमस्तक होताना एकच संकल्प करूया श्रद्धा मनात, धैर्य कृतीत आणि स्वाभिमान रक्तात जपूया.

🚩 जय शिवराय!

🕉️ हर हर महादेव!