छावा विशेष | गुन्हेगारी इतिहास मनोहर अर्जुन सुर्वे उर्फ ‘मन्या’ : पोलिस रेकॉर्ड आणि दहशतीचा काळ — भंडारी समाजाचा धगधगता निखारा

टीप : हा लेख गुन्हेगारीचे समर्थन करत नाही.हा लेख पोलिस नोंदींवर आधारित ऐतिहासिक व सामाजिक वास्तव मांडतो.

हा लेख काल  ता. २३ जानेवारी  २६ रोजी संध्याकाळी ७ वाजता प्रकाशित होणार होता; मात्र अपरिहार्य कारणांमुळे प्रकाशनात विलंब झाला. वाचकांच्या माहितीसाठी लेख आता प्रसिद्ध करण्यात येत आहे.

• छावा डिजिटल मीडिया न्यूज पोर्टल
• ✍️ सचिन मयेकर
• 📅 शनिवार , २४ जानेवारी २६

एक काळ असा होता की मनोहर अर्जुन सुर्वे हे नाव उच्चारलं, की मुंबई थांबायची. गल्ल्या ओस पडायच्या, दुकानदार अर्धवट शटर ओढायचे, आणि पोलिसही सावध पावलं टाकायचे. मन्या सुर्वे म्हणजे केवळ एक गुन्हेगार नव्हता, तो भीतीचा समानार्थी शब्द बनला होता. मात्र ही दहशत एका दिवसात निर्माण झालेली नव्हती; तिची मुळे त्याच्या आयुष्याच्या सुरुवातीपर्यंत पोहोचलेली होती.

मनोहर अर्जुन सुर्वेचा जन्म मुंबईतील भंडारी समाजातील एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. बालपणात तो अभ्यासात हुशार, शांत स्वभावाचा आणि सामान्य कौटुंबिक वातावरणात वाढलेला होता. शाळा आणि कॉलेजमध्ये तो चांगला विद्यार्थी म्हणून ओळखला जात असे. शिक्षकांच्या मते, त्याच्यात नेतृत्वगुण आणि बुद्धिमत्ता होती; मात्र आयुष्याने त्याच्यासाठी वेगळाच मार्ग राखून ठेवला होता.

कॉलेज जीवनात असताना एका वैयक्तिक वादातून मनोहर सुर्वे गंभीर गुन्ह्यात अडकला. हा वाद पुढे खुनाच्या प्रकरणात बदलला. पोलिस नोंदींनुसार, या प्रकरणात तो दोषी ठरला आणि त्याला जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली. हाच त्याच्या आयुष्यातील पहिला मोठा कलंक ठरला आणि इथूनच एका हुशार विद्यार्थ्याचा प्रवास गुन्हेगारीकडे वळला.

येरवडा तुरुंगात शिक्षा भोगत असताना मन्या सुर्वे अधिक कठोर, अधिक आक्रमक आणि कायद्याविरोधात बंडखोर बनत गेला. अंदाजे १९७८–७९ च्या दरम्यान त्याने तुरुंगातून पलायन केले. हा पलायनाचा प्रकार केवळ फरारी नव्हता, तर तो कायद्याला दिलेले थेट आव्हान होते. यानंतर त्याने पुन्हा कधीही मागे वळून पाहिले नाही.

पोलिस रेकॉर्डनुसार १९७९ ते १९८१ हा काळ मुंबईसाठी भयावह ठरला. दादर, वडाळा, परळ, लालबाग, चिंचपोकळी या भागांत मन्या सुर्वेचे नाव धडकी भरवणारे होते. प्रतिस्पर्धी गुंडांवर हल्ले, गोळीबार, सार्वजनिक ठिकाणी मारहाण करून “इशारे” देणेया घटनांमुळे लोकांच्या मनात एकच भावना निर्माण झाली होती 

“मन्या नाराज झाला, तर काहीही होऊ शकतं.”

पोलिस रेकॉर्ड काय सांगतात?

पोलिस नोंदींनुसार मन्या सुर्वेवर

खून (IPC 302),

खुनाचा प्रयत्न (IPC 307),

खंडणी वसुली (IPC 383–389),

बेकायदेशीर शस्त्र बाळगणे व वापर (Arms Act),

धमकी देणे (IPC 506),

आणि संघटित गुन्हेगारीशी संबंधित कलमे

असे दहा पेक्षा अधिक गंभीर गुन्हे दाखल होते. त्यामुळे तो मुंबई पोलिसांच्या मोस्ट वॉन्टेड यादीत वरच्या क्रमांकावर पोहोचला. अनेक तक्रारदार आणि साक्षीदार भीतीमुळे पुढे येण्यास तयार नव्हते, अशी नोंद पोलिस फाईल्समध्ये आहे.

त्या काळात मन्या सुर्वेचं नाव अंडरवर्ल्डमध्ये इतकं दहशतीचं मानलं जायचं की, दाऊद इब्राहिमसारखे मोठे डॉनही सावध व्हायचे, अशी त्या काळातील पोलिस वर्तुळात आणि गुन्हेगारी विश्वात चर्चा होती. मन्या हा केवळ स्थानिक गुंड नव्हता, तर धाडस, आक्रमकता आणि अनपेक्षित हालचालींमुळे तो मोठ्या टोळ्यांसाठीही डोकेदुखी ठरत असल्याचं सांगितलं जातं. त्यामुळेच मुंबईच्या अंडरवर्ल्डमध्ये त्याचं नाव घेतलं की, मोठमोठ्या खेळाडूंनाही क्षणभर विचार करावा लागायचा, अशी दंतकथा त्या काळात रूढ होती.

मन्या सुर्वेची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे पोलिसांच्या हातातून वारंवार निसटणे. तो केवळ गुन्हे करत नव्हता, तर संपूर्ण पोलीस यंत्रणेला मानसिक दबावाखाली ठेवत होता. त्यामुळे हा गुन्हेगार केवळ न्यायालयीन प्रक्रियेत अडकवणे कठीण बनत चालले होते.

अखेर पोलिसांनी ठरवले की हा संघर्ष आता वेगळ्या मार्गानेच संपवावा लागेल. ११ जानेवारी १९८२ रोजी वडाळा परिसरात झालेल्या चकमकीत मन्या सुर्वे एनकाउंटरमध्ये ठार झाला. हा एनकाउंटर मुंबईतील पहिल्या गाजलेल्या चकमकींपैकी एक मानला जातो. या घटनेनंतर मुंबईत अंडरवर्ल्डविरोधातील पोलिस धोरण अधिक आक्रमक झाले.

त्या दिवशी एक कुख्यात गुन्हेगार संपला, पण एक प्रश्न कायम राहिला

इतका हुशार, अभ्यासू मुलगा जर योग्य वेळी थांबवला गेला असता, तर मुंबईला हा दहशतीचा काळ पाहावा लागला असता का?

मनोहर सुर्वे गुन्हेगार होता, हे निर्विवाद आहे. त्याच्या हातावर अनेक अपराधांची छाया होती. पण त्याची कहाणी ही केवळ दहशतीची नाही; ती आहे एका चुकीच्या वळणावर गेलेल्या आयुष्याची, जी आजही मुंबईच्या इतिहासात अस्वस्थ शांतता निर्माण करते.