छावा – धर्मवीर संभाजी महाराजांची अखंड गाथा भाग ४ – येसूबाई : धर्मवीराची सावली, शौर्याच्या सहजीवनाची साक्ष.

लेखक: सचिन मयेकर | छावा मराठी विशेष लेखमाला

 प्रस्तावना

रणांगणात शत्रूंचा संहार करणारा सिंह…

घरात मात्र प्रेमळ, जिवलग, समर्पित पती.

ही दुहेरी ओळख ज्यांनी आपुलकीने स्वीकारली, त्या होत्या – येसूबाई.

छत्रपती संभाजी महाराजांचे शौर्य, राजकीय बुद्धिमत्ता, धर्मनिष्ठा साऱ्या इतिहासाने मान्य केल्या आहेत. पण त्यांच्या आयुष्यातील एक असा कोपरा आहे जो फारसा चर्चिला जात नाही – आणि तो म्हणजे त्यांचं सहजीवन, त्यांच्या जीवनातील स्नेहाचा आधार – येसूबाई!

संभाजी महाराजांचा विवाह मोहिते घराण्यातील येसूबाईंसोबत बालवयातच झाला.

ही येसूबाई म्हणजेच जिजाऊंच्या माहेरच्या घराण्यातील कन्या.

त्यावेळी राजघराण्यात राजकीय आणि सामरिक दृष्टिकोनातून विवाह होत, पण येसूबाई आणि संभाजी महाराजांचा सहजीवनाचा प्रवास हा केवळ परंपरेपुरता मर्यादित राहिला नाही – तो प्रेम, विश्वास, समर्पण आणि बलिदानाचा झाला.

छत्रपती संभाजी महाराजांचं बालपण फारशा आई-वडिलांच्या सहवासात गेलं नाही.

शिवाजी महाराज सतत मोहिमांवर, जिजाऊ काही काळानंतर वेगळ्या ठिकाणी, आणि बालवयातच मातृत्वाच्या उबेला पारखं झालेलं हे मन…

याच मनाला येसूबाईंनी समजून घेतलं.

त्या केवळ पत्नी नव्हत्या – त्या संभाजी महाराजांसाठी आईसारख्या समजून घेणाऱ्या, आधार देणाऱ्या, सावरणाऱ्या जीवनसाथी होत्या.

संभाजी महाराज स्वराज्यासाठी एकामागोमाग एक रणभूमीवर उभे होते.

कोणतीही लढाई त्यांच्या जीवनातून सुटली नाही – मग ती बाह्य शत्रूंशी असो की अंतर्गत गद्दारीशी…

याच काळात येसूबाईंची साथ म्हणजे मनाचं बळ होतं.

त्या त्यांच्या पतीच्या निर्णयांना समजून घेत, त्यांचे वैयक्तिक संघर्ष ऐकून घेत, आणि स्वराज्याचं हित मनापासून जपत असत.

संभाजी महाराज आणि येसूबाई यांना पुत्ररत्न प्राप्त झालं – शाहू महाराज.

ज्यांनी पुढे स्वराज्याचा भार वाहिला.

पण येसूबाईंना हे मातृत्वही कठोर काळाच्या कचाट्यातूनच अनुभवावं लागलं.

शाहू महाराजांचे बालपण औरंगजेबाच्या बंदिवासात गेले. पण येसूबाईंची शिस्त, धैर्य आणि भक्ती यामुळे शाहू महाराजांचं मनोबल खंबीर राहिलं.

संभाजी महाराजांना पकडलं गेलं, त्यांच्यावर क्रूर अत्याचार झाले आणि त्यांचा अमानुष वध केला गेला…

मग येसूबाई आणि शाहू महाराज यांना बंदिवासात टाकलं.

पण… येसूबाई डगमगल्या नाहीत.

त्या कैदेत असताना देखील, स्वाभिमान आणि मराठा संस्कृतीचा दीप विझू दिला नाही.

त्या आपल्या मुलाचे मन खच्ची न होता, तेजस्वी आणि धीरगंभीर बनवू लागल्या.

संभाजी महाराजांचा मृत्यू ही स्वराज्याची खूप मोठी हानी होती. पण येसूबाईंनी दुःखातही धैर्य गमावलं नाही.

त्या आपल्या पुत्राला घेऊन आजीबाईसारखी सावली बनल्या – शिक्षिका, संरक्षक आणि मार्गदर्शक.

त्यांच्या या खंबीर वृत्तीमुळेच मराठा साम्राज्य पुढे उभं राहू शकलं.

छत्रपती संभाजी महाराज हे धर्मवीर होते…

पण त्यांच्या त्या पराक्रमी जीवनाला आधार देणारी सावली – येसूबाई होती!

त्या काळातली एक निस्सीम निष्ठावंत राणी, समर्पित पत्नी, आणि बळकट आई – येसूबाईंचं योगदान आजही मराठ्यांच्या इतिहासात अदृश्य पण अजरामर आहे.

पुढील भागात काय?

“छावा – भाग ५” मध्ये आपण पाहणार आहोत:

औरंगजेबाच्या कैदेत संभाजी महाराजांनी दिलेला विरोध, आणि त्यांचं बलिदान – धर्मवीरतेचा कडवट काळ!

 लेखक: सचिन मयेकर

छावा मराठी – विशेष ऐतिहासिक लेखमाला

दिनांक: ३० जुलै २०२५