गॅस टंचाईचा उलगडा: जमिनीतून स्वयंपाकघरापर्यंतचा प्रवास आणि मध्यपूर्वेतील तणावाचा भारतावर परिणाम गॅस सिलेंडरचा होऊ शकतो काळाबाजार? शासनाने कडक पावले उचलावीत

छावा डिजिटल मीडिया न्यूज पोर्टल ✍ सचिन मयेकर — १३ मार्च २०२६

मध्यपूर्वेत सुरू असलेल्या संघर्षामुळे ऊर्जा बाजारात तणावाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. विशेषतः Iran परिसरातील परिस्थितीमुळे आखाती भागातून होणाऱ्या तेल-गॅस वाहतुकीवर लक्ष ठेवले जात आहे. जगातील मोठ्या प्रमाणातील तेल आणि LPG पुरवठा Strait of Hormuz या महत्त्वाच्या समुद्री मार्गातून जातो. या भागात तणाव वाढल्याने जहाज वाहतूक सावधपणे सुरू असून काही टँकरना उशीर होत असल्याचेही सांगितले जाते. भारताला LPG प्रामुख्याने Saudi Arabia, Qatar आणि United Arab Emirates या आखाती देशांकडून मिळतो. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे जागतिक ऊर्जा बाजारावर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. तज्ज्ञांच्या मते, भारतात गॅस पुरवठा पूर्णपणे बंद होण्याची शक्यता कमी असली तरी जहाज वाहतूक उशिरा होणे, वाहतूक खर्च वाढणे आणि काही भागात तात्पुरती टंचाई जाणवणे अशी परिस्थिती उद्भवू शकते.

मुंबई, पनवेल आणि रायगड जिल्ह्यात अलीकडे गॅस टंचाईच्या चर्चेमुळे नागरिकांमध्ये चिंता आणि गोंधळाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. काही ठिकाणी हॉटेल्सनी स्वयंपाकघर बंद केल्याच्या बातम्या समोर आल्या आहेत, तर अनेक भागांत “गॅस मिळत नाही” अशी चर्चा पसरली आहे. या पार्श्वभूमीवर LPG गॅस नेमका कुठून येतो, कोणत्या कंपन्या त्याचा पुरवठा करतात, आणि आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीचा त्यावर कसा परिणाम होतो, हे समजून घेणे आवश्यक ठरते.

LPG म्हणजे Liquefied Petroleum Gas. हा प्रामुख्याने Propane आणि Butane या वायूंनी बनलेला इंधन प्रकार आहे. हा वायू कच्च्या तेलाच्या शुद्धीकरण प्रक्रियेत किंवा नैसर्गिक गॅस उत्पादनातून मिळतो. भारतात LPG उत्पादन काही प्रमाणात देशांतर्गत रिफायनरी आणि गॅस फील्डमधून होते, परंतु देशातील प्रचंड मागणी पूर्ण करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर LPG परदेशातून आयात करावा लागतो.

भारतामध्ये गॅस उत्पादन आणि पुरवठ्यात काही प्रमुख कंपन्यांची महत्त्वाची भूमिका आहे. त्यामध्ये Indian Oil Corporation, Bharat Petroleum आणि Hindustan Petroleum या सरकारी कंपन्या प्रमुख आहेत. या कंपन्या देशातील बहुतांश घरगुती आणि व्यावसायिक गॅस सिलेंडर पुरवतात. याशिवाय मोठ्या रिफायनरी असलेल्या Reliance Industries आणि देशातील नैसर्गिक गॅस उत्पादन करणारी Oil and Natural Gas Corporation यांचाही गॅस उत्पादनात सहभाग असतो.

तरीही भारतातील LPG मागणी इतकी मोठी आहे की देशाला सुमारे 60 टक्के गॅस परदेशातून आयात करावा लागतो. हा गॅस प्रामुख्याने मध्यपूर्वेतील देशांकडून येतो. त्यामध्ये Saudi Arabia, Qatar, United Arab Emirates आणि Kuwait यांचा मोठा वाटा आहे. या देशांतून मोठ्या टँकर जहाजांद्वारे LPG भारतातील बंदरांवर आणला जातो.

मुंबई आणि रायगड परिसरातील LPG पुरवठ्यासाठी प्रमुख बंदरे म्हणजे Mumbai Port आणि Jawaharlal Nehru Port. या बंदरांवर LPG जहाजांमधून उतरवला जातो आणि नंतर तो मोठ्या टाक्यांमध्ये साठवला जातो. त्यानंतर बॉटलिंग प्लांटमध्ये गॅस सिलेंडरमध्ये भरला जातो. हे सिलेंडर ट्रकद्वारे विविध गॅस एजन्सींना पाठवले जातात आणि शेवटी ते घरगुती ग्राहकांपर्यंत पोहोचतात.

गॅसचा हा संपूर्ण प्रवास साधारणपणे असा असतो — तेल किंवा गॅस फील्ड → रिफायनरी → जहाज → बंदर → बॉटलिंग प्लांट → गॅस एजन्सी → ग्राहकांचे घर. या साखळीत कुठेही अडथळा निर्माण झाला तर काही भागात गॅस पुरवठा उशिरा होऊ शकतो.

LPG गॅस दोन प्रकारचा असतो. एक म्हणजे घरगुती वापरासाठी असलेला Domestic LPG, ज्यावर सरकार काही प्रमाणात सबसिडी देते. दुसरा प्रकार म्हणजे Commercial LPG, जो हॉटेल्स, ढाबे, केटरिंग व्यवसाय आणि उद्योगांमध्ये वापरला जातो. Commercial LPG महाग असतो आणि त्यावर कोणतीही सबसिडी नसते. त्यामुळे जेव्हा पुरवठा कमी होतो तेव्हा अनेकदा सरकार घरगुती गॅसला प्राधान्य देते आणि त्याचा परिणाम हॉटेल व्यवसायावर दिसून येतो.

अशा प्रकारच्या टंचाईची अनेक कारणे असू शकतात. कधी जहाज उशिरा पोहोचते, कधी बॉटलिंग प्लांटमध्ये तांत्रिक अडचण निर्माण होते, कधी ट्रान्सपोर्टमध्ये विलंब होतो किंवा अचानक मागणी वाढते. कधी कधी अफवा पसरल्यामुळे नागरिक मोठ्या प्रमाणावर सिलेंडर बुक करतात आणि त्यामुळेही तात्पुरता तुटवडा निर्माण होऊ शकतो.

याशिवाय आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीचाही LPG पुरवठ्यावर परिणाम होऊ शकतो. मध्यपूर्व हा जगातील सर्वात मोठा तेल आणि गॅस पुरवठा करणारा प्रदेश आहे. त्या भागात तणाव किंवा संघर्ष वाढला तर जागतिक ऊर्जा पुरवठ्यावर परिणाम होतो. उदाहरणार्थ Iran परिसरातील तणाव किंवा Israel संबंधित संघर्ष वाढल्यास समुद्री मार्ग, जहाज वाहतूक आणि विमा खर्चावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे गॅस जहाजांची वाहतूक उशिरा होते किंवा खर्च वाढतो, ज्याचा परिणाम पुरवठा साखळीवर होऊ शकतो.

युद्ध किंवा मोठा तणाव निर्माण झाल्यास जहाज वाहतुकीचा खर्च वाढतो, काही मार्ग बंद होऊ शकतात, विमा दर वाढतात आणि गॅस बाजारातील किंमती चढतात. अशा परिस्थितीत काही देशांना गॅस पुरवठा उशिरा मिळू शकतो. मात्र भारतात गॅस पूर्णपणे बंद होण्याची शक्यता अत्यंत कमी असते, कारण भारत विविध देशांकडून गॅस आयात करतो आणि साठवणूक व्यवस्था देखील ठेवतो.

रायगड जिल्ह्यातील रेवदंडा आणि किनारपट्टी भागात सध्या गॅस टंचाईच्या चर्चा सुरू असल्या तरी अधिकृतरीत्या घरगुती गॅस पुरवठा बंद झाल्याची कोणतीही घोषणा नाही. मात्र काही एजन्सींना पुरवठा उशिरा मिळाल्यास काही दिवस तात्पुरती कमतरता जाणवू शकते.

तज्ज्ञांच्या मते, ऊर्जा बाजार हा जागतिक परिस्थितीवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असतो. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील तणाव, आंतरराष्ट्रीय बाजारातील बदल आणि स्थानिक पुरवठा व्यवस्थेतील अडथळे यांचा एकत्रित परिणाम काही वेळा स्थानिक पातळीवर गॅस टंचाईसारख्या परिस्थितीत दिसू शकतो.

सध्याच्या परिस्थितीत जर गॅस सिलेंडरचा काळाबाजार सुरू झाला, तर त्याचा सर्वाधिक फटका गोरगरिबांना बसणार असल्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. ज्यांच्याकडे आर्थिक क्षमता आहे अशा काही लोकांना जास्त पैसे देऊन सिलेंडर मिळवणे शक्य होईल… मात्र रोजंदारीवर काम करून हातावर पोट भरणाऱ्या कुटुंबांसाठी ही परिस्थिती अत्यंत कठीण ठरू शकते. अनेक कुटुंबांना आजही एक वेळचे जेवण मिळवण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो, अशा वेळी काळ्या बाजारातून महागडा गॅस घेणे त्यांच्यासाठी अशक्य ठरते.

त्यामुळे ही परिस्थिती गोरगरिबांवर अन्याय करणारी ठरू शकते, अशी भावना स्थानिक नागरिक, महिलावर्ग आणि सर्वसामान्यांमध्ये व्यक्त होत आहे. म्हणूनच प्रशासन आणि पोलिसांनी गॅस सिलेंडरची साठेबाजी आणि काळाबाजार रोखण्यासाठी कडक पावले उचलावीत आणि दोषींवर कठोर कारवाई करावी, अशी मागणी स्थानिकांकडून जोर धरत आहे.